دارد کار مشکلی است. این دیگر به ما که مطالعه کننده هستیم برمیگردد نه به انسان، یعنی زندگی انسان قانون دارد و قانونش کلیت دارد ولی موضوع مطالعه مشکل است. بعضی موضوعات مطالعه مثل ریاضیات است. در ریاضیات از باب اینکه موضوع مطالعه انسان مفروضات ساده ذهن است، ذهن به سادگی اینها را تصور میکند و به سادگی هم حکمش را کشف میکند. ولی همینها وقتی که وارد طبیعت بیجان میشود مشکل میشود، وارد طبیعت جاندار [مثل گیاه] میشود مشکلتر میشود، وارد حیوان که میشود از جاندار هم مشکلتر میشود، وارد انسان که میشود پیچیدهتر میشود، وارد جامعه انسان که میشود از همه پیچیدهتر و یک کلاف سردرگم میگردد.

این است که در باب تاریخ اگر ما میگوییم «تاریخ علم است» ریشهاش انسان است. پس آن جهتی که سبب میشود ما تاریخ را به مثابه یک «علم» بدانیم به این معنا که تاریخ میتواند یک «علم» باشد، این است که تاریخ نیز طبیعت کلی دارد، طبیعت کلی مربوط به انسان. اما آن جهتی که [سبب میشود] تاریخ هنوز جنبه احتمالی داشته باشد پیچیده بودن موضوع آن است. ولی انسان تا حدود زیادی میتواند وقایع را تعمیم بدهد. نمیگوییم بشر صد درصد قادر شده قوانین تاریخ را کشف کند ولی تا حدود زیادی میتواند [وقایع را] تعمیم بدهد. بنابراین «تعمیم» را نمیشود بکلی نفی کرد.

ساده انگاری در قضاوتهای تاریخی

مسئلهای را خود مؤلف طرح میکند که آنهایی که آمدند طرح عظیم دادند و یکمرتبه برای تاریخ قانون قائل شدند و یک ضوابط سادهای برای تاریخ [در نظر گرفتند] گویی فرض کردهاند که در این ضوابط تمام مسائل پیچیده زندگی بشر حل میشود. مثل طرحی که مارکسیسم میدهد که مسائل را خیلی ساده و کوچک گرفته که اقتصاد است و تولید و کار، و این شرایط تولیدی است که همه چیز را پشت سر خود عوض میکند. این یک نوع ساده انگاری در قضاوتهای تاریخی است که انسان خیال کند به این سادگی میتواند تاریخ را توجیه کند. ولی چون مؤلف با وجود اینکه با طرح عظیم مخالف است تمایل مارکسیستی دارد، از آنجا که مارکس هم حرفهای