انسانها ابزار هستند. میخواهند بگویند که انسان ابزار را میسازد ولی ابزار هم انسان را میسازد، یعنی انسانهایی که با ابزارهای جدید سروکار دارند قهراً با انسانهایی که با ابزارهای قدیم سروکار داشتند فرق میکنند و حتماً تکامل یافتهتر هستند. بگذارید مسئله دیگری را هم عرض کنم.

باید و نباید در مارکسیسم

در منطق مارکسیستها کلمه «حق و ناحق» و «باید و نباید» به آن معنا معنی ندارد. ما در منطقهای خودمان این حرف را به کار میبریم، میگوییم: انسان باید طرفدار فلان گروه باشد، نباید طرفدار فلان گروه دیگر باشد، این کار خوب است و آن کار بد است. این با منطق کسانی جور در میآید که انسان را محکوم یک جبر خاص زندگی نمیدانند، یعنی در مورد یک موجود آزاد است که باید و نباید معنی دارد که این را انتخاب کن نه آن را. مقاله ششم اصول فلسفه براساس همین است که مفهوم خوبی و بدی و حسن و قبح و باید و نباید از کجا و چگونه پیدا شدهاند؟ در منطق اینها اصلًا وجدان انسان- خواه به آن علت روان شناسی و خواه به آن علت اجتماعی، به هر علت- جبراً تابع شرایط محیط خودش است. مثلًا به کسی که در طبقه استثمارگر است گفتنِ اینکه «خوب است چنین کنی» یا «باید چنین کنی» معنا ندارد، زیرا او در آن طبقه و در آن وضعی که هست اصلًا وجدانش آنطور است، چون وجدان انسان مثل یک آینه است که در هر محیطی که هست همان محیط خودش و منافع خودش را منعکس میکند. معنی ندارد که آینهای را بیاورند در مقابل صورت من قرار دهند و آینه دیگری را در مقابل صورت شما قرار دهند، بعد به آینهای که در مقابل من قرار دارد بگویند تو باید صورت فلان کس را منعکس کنی و به آینهای که مقابل شماست بگویند تو باید صورت این شخص را منعکس کنی. آینه در مقابل هر شیء قرار گرفته نمیتواند غیر از آن را منعکس کند. لهذا انسان نمیتواند جز از پایگاه طبقاتی خودش قضاوت کند. اصلًا فلسفه اینها این است که انسان نمیتواند جز از پایگاه طبقاتی خودش قضاوت کند. پس سیر تاریخی سیری است نظیر حرکت گیاه. آیا معنی دارد که ما به یک بوته گندم بگوییمای گندم! تو باید امروز چنین باشی و فردا چنان؟! او یک سیر جبری را طی میکند که در آن، اختیار و باید و نباید نیست.