انجام ندهد. اما اگر او در شرایطی باشد که اساساً امکان [انجام آن کار] برای او نیست، اینجا دیگر مسئولیت معنی ندارد و مثل این است که نگهبانی را که برای مدرسه گذاشتهاید مسئول خرابی ناشی از زلزله بدانید. این نگهبان مسئول نیست، زیرا او قدرت و اختیاری در مقابل این قضیه ندارد.

آنگاه این مسئله طرح میشود که اگر حوادث و تحولات تاریخی که به دست انسانها صورت میگیرد به صورت جبر باشد- یعنی جبر تاریخ در کار باشد و با پیدایش یک سلسله علل، پیدایش آنها ضروری باشد- ضمناً قبول کردهایم که انسانها در کارهایشان مجبورند و هیچ گونه اختیاری ندارند و بنابراین هیچ مسئولیت اخلاقی هم ندارند.

این است که عدهای از قبیل پاپر و سر آیزیا برلین گفتند که تاریخ حوزه عمل انسان است و انسان یک موجود آزاد و مختار است و این موجود مختار آزاد جلو هر تحولی را میتواند بگیرد و بنابراین چون پای انسان و اراده و مسئولیت اخلاقی و اختیار انسان در میان است، هیچ گونه جبری بر تاریخ حکمفرما نیست. خود نویسنده این کتاب میخواهد راهی پیدا کند و «امرٌ بین الامرین» ی بیابد، یعنی میخواهد هم اصل علیت و اصل جبر تاریخ را بپذیرد و هم مسئولیت و اختیار انسان را، ولی بیان عالمانهای ندارد. کسانی که منکر اصل علیت در تاریخ شدهاند قهراً اصل تصادف را پذیرفتهاند و در واقع میگویند تاریخ مولود یک سلسله تصادفات است. شواهدی هم از تاریخ آوردهاند که مسیر تاریخ در نقاط حساسی در اثر یک امر تصادفی- نه بر اثر علل کلی- تغییر کرده، مثل گاز گرفته شدن دست پلخانوف به وسیله یک میمون، و بهترین مثالش در تاریخ اسلامی یکی داستان مروان حکم است و دیگر داستان طغرل سوم. از این حوادث زیاد پیدا شده است و گفتهاند مسیر تاریخ را حوادث جزئی عوض کردهاند.

تصادف در تاریخ

در باب تصادف دو سه مطلب هست که بعضی را قبلًا گفتیم. یکی اینکه تصادف به معنای واقعی هرگز وجود ندارد. (این کتاب هم این بحث را دارد و خوب هم دارد.) اگر مقصود از تصادف این باشد که حادثهای بدون علت به وجود بیاید، چنین