این کتاب بحثی دارد تحت عنوان «تاریخ به منزله پیشرفت» [١]. بحثی است اساسی و روح بحث، مسئله تکامل تاریخ است که آیا تاریخ رو به تکامل میرود یا نه؟ مسئله هدفداری، فرعی از مسئله تکامل تاریخ بود. اگر قائل به تکامل تاریخ نشویم قهراً دیگر مسئله هدف در آن مطرح نیست، و اگر قائل به تکامل تاریخ بشویم این را دو جور میشود توجیه کرد: یکی اینکه تاریخ که متکامل است هدفدار هم هست، و دیگر اینکه تاریخ متکامل است بدون اینکه هدف داشته باشد، چنانکه در تکامل زیست شناسی- که همه آن را قبول دارند- این مسئله اکنون محل بحث است که آیا

[١] به نقل آقای حداد، در اروپا روی کلمه «پروگرس» (( مدتها بحث بود که آیا به کار بردنش صحیح است یا نه؟ به هر حال مفهوم پیشرفت با تکامل تفاوت دارد. هر تکاملی پیشرفت هست ولی هر پیشرفتی تکامل نیست. مثلًا پیشرفت سربازان در جبهه جنگ تکامل نامیده نمیشود، همچنان که پیشرفت بیماری از قبیل سل و سرطان تکامل بیماری شمرده نمیشود. در مفهوم پیشرفت، همسطحی مأخوذ است ولی در مفهوم تکامل، تعالی مأخوذ است و لااقل در مفهوم پیشرفت شرطش ناهمسطحی نیست و اعمّ است. پس پیشرفت یا مطلق حرکت است اعمّ از افقی و عمودی و یا خصوص افقی است ولی تکامل، حرکت عمودی است.

(٢) ثروت و قدرت به نوعی با یکدیگر خویشاوندند. ثروت، قدرت به وجود میآورد و قدرت، ثروت. اینکه میگویند «توانا بود هرکه دانا بود» در عمل در دنیای امروز باید گفت «توانا بود هر که دارا بود». حقیقت این است که دانایی و دارایی و توانایی با یکدیگر نوعی تلازم دارند. البته دانا، توانا و دارا هم میشود (آنچنان که غرب چون دانا شد دارا و توانا هم شد) ولی دارایی ملازم با دانایی و توانایی نیست. بعضی کشورها دارا هستند (عربستان سعودی) ولی دانا و توانا نیستند. توانایی هم ملازم با دانایی و دارایی بهطور صددرصد نیست. بلکه باید گفت این سه معنی در عین اینکه به نوعی ملازم یکدیگرند، همه از هم قابل تفکیک میباشند. حتی دانایی اگر دانایی غیر فنی باشد مثلًا پزشکی یا ادبی یا علوم یا فلسفه باشد، مستقیماً سبب توانایی و دارایی نمیشود.