نسبی تلقی کرد (کما اینکه خود این آقایان میگویند) دیگر اصلًا تکامل معنی ندارد، زیرا در این صورت یک چیز نسبت به یک شرایط و اوضاع عدالت است و نسبت به شرایط و اوضاع دیگر عدالت نیست؛ آنگاه میگوییم این یکی کاملتر است آن یکی ناقص، و خیلی دشوار میشود. به هر حال این یک مسئله است و در اینجا میبینید که در این زمینهها حرف حسابی ندارند.

تکامل علم تاریخ

اما اگر تاریخ را نه به معنی سرگذشت عینی جامعه بشر بلکه به معنی یک علم، یعنی تفسیر این سرگذشت بشر در نظر بگیریم، آنگاه وقتی میگوییم «تکامل تاریخ» یعنی تکامل علم تاریخ و این ملازم با تکامل خود تاریخ نیست؛ چنانکه اگر ما بگوییم در قرن بیستم علم شناخت فضا تکامل پیدا کرده ملازم با این نیست که خود فضا هم در قرن بیستم نسبت به قرن نوزدهم تکامل پیدا کرده باشد. عکس مطلب هم ممکن است. ممکن است موضوع علم ترقی و تکامل پیدا کند و خود علم درجا بزند یا عقب برود. پس مسئله دوم مسئله تکامل علم تاریخ است.

آنگاه مؤلف به این مطلب میپردازد که معیار تکامل علم تاریخ چیست؟ مثلًا به چه دلیل میتوانیم بگوییم تفسیرهایی که در نیمه دوم قرن بیستم کردهاند از تفسیرهای نیمه اول قرن بیستم کاملتر است یا تفسیر قرن بیستم از تفسیر قرن پانزدهم کاملتر است؟ آیا همان تکاملی که در جامعه انسان میگوییم لزوماً در تفسیر هم باید بگوییم؟ ممکن است کسی بگوید قهراً هر مقدار که جامعه رو به پیش میرود زمینه را برای تفسیر مورخ روشنتر میکند، چرا؟ بر اساس یک مسئله خوبی که آن را طرح کردهاند یعنی مسئله وابسته بودن گذشته و آینده که گذشته و آینده دو چیز مجزا نیستند، وابسته به یکدیگرند. قبلًا گفتیم آینده را در پرتو گذشته میتوان شناخت و گذشته را در پرتو آینده، یعنی بهترین تاریخ هر زمانی را در زمانهای بعد مینویسند نه در زمان خودش. دوره بعد، دوره قبل را بهتر میتواند تفسیر کند، چرا؟ به علت رابطه دوره قبل با دوره بعد. مثل اینکه گاهی حادثهای واقع میشود و آن حادثه محکوم میگردد. آن کسی که قهرمان حادثه است میگوید: آینده این قضیه را روشن خواهد کرد؛ یعنی گاهی زمان حاضر قدرت ندارد که حادثهای را آنچنان