اگر بیاید در میان یک عده ایرانی بنشیند معلوم است که این مثلًا مصری است و ایرانی نیست. ولی همانها اگر مدتی در آب و هوای ایران بمانند، بدون اینکه با ایرانیها ازدواج هم بکنند، بلکه در میان خودشان ازدواج کنند، اصلًا رنگ ایرانی به خودشان میگیرند. ساداتی که بهطور قطع صحیح النسب از حجاز آمدهاند، در هر منطقهای که هستند به شکل مردم آن منطقه هستند. ساداتی که در میان بربریها هستند، بینی هایشان بینی بربری است، مثل بربریها کوسه هستند، یعنی با بربریهای دیگر هیچ فرق نمیکنند؛ اگر به ژاپن بروند مثل همانها چشم مورّب پیدا میکنند، یعنی محیط اثر میگذارد.

بنابراین اگر ما خون و نژاد را عامل بدانیم- که صد درصد نمیتوانیم بگوییم عامل است؛ قطعاً اینطور نیست که فقط بعضی نژادها [در پیشبرد فرهنگ و تمدن مؤثر] هستند و نژادهای دیگر را بکلی باید نیمه حیوان حساب کرد؛ ولی اگر هم تفاوتی میان نژادها قائل باشیم- این عامل برمیگردد به تفاوت در محیطهای جغرافیایی، و مثل بوعلی از نظر طبی میگویند: «اساساً منطقههای معتدله مزاجها و ترکیبهای مادی و بدنی معتدلتری به وجود میآورد وترکیبهای معتدلتر بدنی روحهای معتدلتری به وجود میآورد» و این بعید نیست. پس این عامل برمیگردد به آن عامل.

ابتکار در انسان

بعد میرسیم به عامل شرایط اقتصادی و تولیدی. این عامل از یک طرف به همان عامل دانش و اختراع برمیگردد، ولی از طرف دیگر به یک نظریه خاص در مورد انسان برمیگردد؛ یعنی از یک نظر مربوط است به عامل دانش، و از نظر دیگر مربوط است به نظریه خاصی در مورد انسان. و آنچه که مربوط است به نظریه دانش و اختراع همین است که میگویند ابزار تولید- باز برگشتند به ابزار؛ بدیهی است ابزار اختراع بشر است- تدریجاً تکامل پیدا میکند. بسیار خوب، اولًا چرا خود بشر تکامل پیدا نمیکند؟ [یعنی چرا نمیگویید بشر تکامل پیدا میکند؟] چرا بشر از عهد حجر آمد به عهد مفرغ، از عهد مفرغ آمد به عهد آهن؟ به همان دلیل که دانش بشر پیش میرود، یعنی تجربیات بشر برای نسلهای بعد اندوخته میشود، و نیز به دلیل