حس تکاملی که در بشر هست؛ یعنی انسان یک ابزار را که برای مقصد و هدفی میسازد، باز فکر میکند و از نیروی ابتکار خود استفاده مینماید. مارکسیستها همیشه به کار تکیه میکنند و به ابتکار کاری ندارند، میگویند انسان ابزارساز است و ابزار انسان ساز. این تا حدی درست است. انسان ابزار را میسازد، ولی سروکار داشتن انسان با ابزارها (یعنی عمل) خودش برای انسان تجربه است؛ تجربهای است که انسان با طبیعت و با ساخته خودش دارد، بدین معنی که انسان با طبیعتی سروکار دارد که ساخته خودش هم هست. همین تجربه و همین کار، انسان را میسازد. به عبارت دیگر تجربه، فکر انسان را بالا میبرد.

این مطلب تا اینجا درست است، ولی یک حساب دیگر هم هست: چرا فقط انسان اینجور است که اگر با ابزاری کار بکند، بعد ابزارش را پیش میبرد؟ ما حیوانهای دیگر هم داریم که با ابزار کار میکنند. پرستو هم میآید از خار و خاشاک برای خود لانه میسازد ولی چندین هزار سال است که لانه خود را به همین شکل درست کرده و یک ذره هم فرق نکرده است. زنبور عسل میآید برای خودش آن خانههای خیلی هندسی منظم را میسازد ولی هیچ پیش نرفته است. او هم کار میکند، با طبیعت و با ابزارهایی که خودش میسازد سروکار دارد ولی یک قدم جلو نمیآید.

اما انسان جلو میآید، ابزار تولید را متکامل میکند. این ناشی از همان استعداد خاص یعنی ابتکار است که در انسان هست، چون انسان با عقل و فکر کار میکند و حیوان با غریزه. غریزه یعنی قیمومت خود طبیعت، ولی فکر برای انسان یک عمل آزادانه است و چون یک عمل آزادانه است تدریجاً بر فکر انسان افزوده میشود و به عبارت دیگر فکر تکامل پذیر است. این است که انسان با یک ابزاری مثلًا با سنگ کار میکند، در خلال عمل یک جرقهای هم در مغزش پیدا میشود که این سنگ را آنطور بکنم، به این شکل در بیاورم، و تدریجاً این ابزار را متکامل میکند. این مسئله ابتکار.

پس خود تکامل ابزار تولید معلول همان چیزی است که ما آن را تکامل دانش میدانیم و به عبارت دیگر حس ابتکار و حس تقدم و اینکه بشر همواره میخواهد پیش برود و نمیخواهد در یک حد درجا بزند. این یک جهت آن، که در این جهت تقریباً میشود گفت که با نظریه صنعت و اختراع یک نظریه است با این تفاوت که