انتظار بشر از دين - جوادی آملی، عبدالله - الصفحة ٨٣ - الف تبيين چگونگى منبع بودن عقل

رضا عليه السّلام گفت و با تقدير آن حضرت عليه السّلام همراه است،

مي توان به آن استدلال کرد؛ چون حجت خدا آن را ردع نکرد. پس، معلوم مي شود که عقل از منابع قوي در اثبات احکام دين است. با توجّه به اين که عقل و نقل، دو منبع اساسي دين هستند، اکنون به تبيين جداگانه چگونگي منبع بودن عقل و رجوع به منبع نقلي دين مي پردازيم.

الف. تبيين چگونگي منبع بودن عقل

عقل که از منابع قوي و غني دين است، گاهي به اين معناست که مصابح و چراغ است که مسائل ديني را خوب مي فهمد؛ يعني آيات و روايات را خوب بررسي مي کند و آن ها را تنظيم و هماهنگ مي نمايد. گاهي نيز خود عقل، منبع مستقل دين است؛ يعني گاهي عقل پيام مستقل دارد و گاهي با زبان مقال و گاهي با سکوت مطلبي را امضا کرده، اعتراضي نسبت به آن نمي کند. عقل در صورت استقلال در استدلال، فتوا مي دهد؛ نه اين که محتواي قرآن يا روايات را مي فهمد و به اصطلاح «اصوليين»، عقل در «مستقلات عقليه»، منبع دين است، از اين رو، اگر در مواردي عقل احکامي داشت و در آن موارد، نقل هم مطالبي را بيان کرد، نقل مؤيد عقل و حکم او، امضاي حکم عقل است.

رابطه متقابل عقل و فطرت و شريعت

رابطه متقابل عقل و فطرت و شريعت به سه صورت تصوير مي شود که در آغاز، رابطه عقل و شريعت بيان مي شود:

١- عقل، ميزان حق و باطل و صدق و کذب شريعت باشد؛ يعني اگر چيزي را شريعت گفت و به ميزان عقل در نيامد و اسرار آن را درک نکرد، عقل فتوا به بطلانش بدهد.