انتظار بشر از دين - جوادی آملی، عبدالله - الصفحة ٧٧ - انواع ارتباطات انسان

٥ ـ کار شيطان فقط دعوت به گناه است؛ نه اجبار به معصيت؛ زيرا عقل از درون، بشر را به خير دعوت مي کند تا قواي علمي و عملي را تعديل کند و به خواسته هاي آن ها پاسخ مثبت دهد و انبيا نيز از بيرون، بشر را راهنمايي مي کنند تا قواي نظري و عملي را در مسير حلال و صحيح ارضا نمايد و به بيان ديگر، از يک سو آثار مترتّب بر کار خير فراوان است و خدا چندين برابر کار خير پاداش مي دهد: من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها ١ و از سوي ديگر، کار خير، داراي مبادي فاعلي گوناگوني است؛ عقل از درون و انبيا و فرشتگان نيز از بيرون، انسان را به فضيلت دعوت مي کنند؛ بر خلاف کار شر که هم آثار سوء آن همسان خود شر است و نه بيش از آن، هم مبادي فاعلي آن فراوان نيست؛ زيرا شيطان فقط انسان را به رذيلت فرا مي خواند. بنابراين، انسان با استفاده از همه مبادي خير، مي تواند در برابر دعوت شيطان ايستادگي کند.

نفس أمّاره نيز عامل مستقيم گناه نيست؛ بلکه اگر نفس، پيام عقل را از درون و پيام وحي را از بيرون گوش نداد، به دنبال شيطان مي رود و انسان را به زشتي امر مي کند. در جهان آفرينش، فطرت انسان مبدأ فاعلي گناه نيست؛ زيرا نفس، مفطور است و نه مطبوع و نيز فطرت، گرايش به توحيد دارد و مُلـْهَم به فجور و تقواست. از اين رو است که شيطان مي گويد: و لاضلّنّهم و لامنّينّهم و لامرنّهم؛ ٢ لازيننََّ لهم في الارض و لاغوينّهم أجمعين؛ ٣ و آنان را سخت گمراه و دچار آرزوهاي دور و دراز خواهم کرد و دستورشان مي دهم و گناهانشان را در زمين برايشان مي آرايم و همه را گمراه خواهم ساخت.