انتظار بشر از دين - جوادی آملی، عبدالله - الصفحة ١٠١ - حجّيت عقل برهانى

همان طور که قرآن از منابع احکام الهي است، عقل نيز از منابع احکام دين خواهد بود. ١

حجّيت عقل برهاني

هر عقلي از منابع اثباتي دين نيست؛ بلکه عقل معيار و ضابطه دارد. عقلي منبع اثباتي دين است که برهاني باشد و با مبادي و مباني آن، وجود خدا و ضرورت نياز به پيامبر و وحي ثابت مي شود و به ديگر سخن، آن عقلي که با معيار خاص خودش ثابت مي کند که خدا و پيامبر موجود است و پيامبر بايد معصوم باشد و معجزه بياورد و نيز همان عقلي که بين معجزه و علوم غريبه فرق مي گذارد و ملازمت معجزه با صحت دعوت و صحت ادعا را تشخيص دهد، حکم فقهي و اخلاقي و حقوقي اين عقل، حجّيت شرعي است؛ به ديگر سخن، آنچه که به لحاظ عقلي، بين يا مبين بود، کاشف دين و شريعت خداست و خدا با آن در قيامت احتجاج مي کند؛ زيرا خود قرآن به عقل تکيه مي کند و معصومين عليهم السّلام نيز فرمودند: خدا دو چراغ و نورافکن قوي به انسان داد که يکي دروني و ديگري بيروني است؛ آن نورافکن الهي که در درون بشر است، همانا عقل و فطرت اوست.

شرايط حجّيت عقل را منطق به عهده دارد؛ زيرا در منطق از برهان مفيد يقين و تمايز آن از تمثيل منطقي ـ که همان قياس فقهي است ـ و نيز از استقراي ناقص کاملاً بحث شده است؛ البته در بحث هاي حکمت عملي که اطمينان حجت است عقل، هم اصل حجّـيت طمأنينه و هم کيفيـت تحصيل اطمينان را از مبادي حسّي و تجربي يا انتزاعي و تجريدي دريافت و ارائه مي کند؛ زيرا مباني فتواي تحقيقي عقل در اين گونه موارد، چند چيز است: ١ ـ بناي عقلا در موارد عدم امکان دسترسي به