پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٦٤ - نخستين آيات انفسى

اْلأنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِيْنٍ‌

در سوره صافات آيه ١١ مى‌فرمايد: «ما آنها را از گل چسبنده، يا سفت و محكم آفريديم». انّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِيْنٍ لارِبٍ‌

در سوره حجر آيه ٢٦ مى‌گويد: «خدا او را از لجن بدبوئى آفريد» وَلَقَدْ خَلَقْنَا اْلأِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ‌

در آيه ١٤ سوره الرحمن آمده است كه «انسان را از گل خشكيده‌اى همچون سفال آفريد» خَلَقَ اْلأِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخّارِ

«صَلْصَال» در اصل به معنى پيچيدن صدا در جسم خشك است؛ و به همين مناسبت گل خشكيده‌اى را كه اگر چيزى به آن اصابت كند صدا مى‌كند؛ «صلصال» گفته‌اند؛ و هنگامى كه پخته شود به آن‌ «فخّار» مى‌گويند.

«فخّار» از مادّه‌ «فخر» گرفته شده، يعنى بسيار فخر كننده؛ و از آنجا كه اشخاص فخر فروش آدم‌هاى پر سر و صدا و تو خالى هستند؛ اين نام به كوزه و هرگونه سفال كه ميان تهى است؛ بلكه هرگونه سفال اطلاق شده است. [١]

از مجموعه آيات فوق چنين استفاده مى‌شود كه انسان در آغاز خاك بود، و اين خاك با آب آميخته و تبديل به گل شد، و اين گل بعد از گذشتن مدّتى شكل لجن به خود گرفت، و بعد از عصاره آن مادّه اصلى آدم برگزيده شده، و سپس خشكيده گشت، و با گذشتن مراحل مهمّى آدم تكوين يافت.

ولى در آيات ديگرى از قرآن، مانند آيه دوم مورد بحث، خلقت انسان را از نطفه مختلط مى‌شمرد مِنْ نَطْفَةٍ أَمْشاجٍ‌ و در آيه سوم، نخست از عصاره گل و سپس از نطفه‌اى در قرارگاه رحم‌ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِيْنٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِى قَرارٍ مَكِيْنٍ‌

روشن است كه منظور از اين آيات، آفرينش انسان در مراحل و نسل‌هاى بعد است. به اين ترتيب كه جدّ نخستين ما از خاك آفريده شد، و فرزندان و

[١]. مفردات راغب، و مجمع البحرين، و لسان العرب.