توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٧٨ - غرض از تشبيه

در مشبّه‌به اتمّ از مشبّه بوده و نيز مشبّه‌به بآن اشهر و اعرف تلقى گردد.

البتّه از ظاهر اينكلام استفاده ميشود كه هركدام از چهار غرض مذكور مقتضى اتميّت و اشهريّت باشند ولى تحقيق مقتضى است بگوئيم:

بيان امكان و بيان حال اقتضايشان صرفا همان اشهريّت است تا بدينوسيله در اوّل قياس صحيح بوده و احتجاج و استدلال تمام و كامل صورت گيرد و در دوّمى حال معلوم و روشن گردد و همچنين بيان مقدار اقتضايش اتميّت نبوده بلكه مقتضى است مشبّه‌به در حدّ مقدار مشبّه بوده نه بيشتر و نه كمتر تا بتوان مقدار مشبّه را تعيين نمود.

امّا تقرير حال:

بايد بگوئيم اين غرض البتّه هردو امر را اقتضاء دارد زيرا نفس به شئ اتم و اشهر مايل‌تر است لاجرم تشبيه نمودن به چيزى كه اتم و اشهر بوده اولى و سزاوارتر است از تشبيه نمودن به شيئى كه از اين معنا خالى است زيرا تشبيه به اتم و اشهر مفيد زيادى تقرير و تقويت بيشتر ميباشد.

شرح فارسى‌

توضيح‌

قوله: و هذه الاغراض الاربعه: يعنى بيان امكان، و بيان حال و بيان مقدار و تقرير.

قوله: تقتضى: يعنى موجب و مستلزم مى‌باشند.

قوله: ان يكون وجه الشّبه فى المشبّه به اتم: منظور از [اتم‌] اقوى مى‌باشد صاحب دسوقى از فنرى نقل كرده كه اتميّت و اشهريّت اعم است از آنكه بحسب اعتقاد متكلّم بوده يا از نظر مخاطب باشد چه آنكه بحسب رسوم و عادات امر متفاوت مى‌باشد لذا كمتر وصفى‌