توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٤ - اركان تشبيه

ترجمه‌

مصنّف گويد:

يا مشبّه و مشبّه‌به مختلف مى‌باشند مانند:

مرگ و درنده و عطر و خلق كريم.

شارح گويد:

مقصود از مختلف بودن مشبّه و مشبّه‌به آنستكه مشبّه عقلى و مشبّه‌به حسّى باشد مانند منيّه (مرگ) و سبع (درّنده) چه آنكه منيّه يعنى مرگ عقلى بوده و سبع يعنى درّنده حسّى مى‌باشد.

امّا اينكه مرگ عقلى است زيرا عبارتست از عدم حيات در چيزى كه شأن آن حيات مى‌باشد.

امّا اينكه درّنده حسّى است جهتش آنستكه با حسّ باصره درك مى‌شود يا برعكس يعنى مشبّه حس و مشبّه‌به عقلى باشد مانند:

عطر كه امرى است محسوس و مشموم و خلق كريم كه آن امرى است عقلى چه آنكه خلق كيفيّت نفسانى است كه از آن افعال بسهولت صادر مى‌شوند ناگفته نماند نحوه تشبيه و كيفيّت آن در تشبيه محسوس بمعقول اينستكه ابتداء امر معقول را محسوس فرض نموده و آنرا از باب مبالغه همچون اصل براى محسوس قرار داده و سپس محسوس را بان تشبيه مى‌نمايند.

و چنانچه اشاره شد اصل قرار دادن معقول براى محسوس صرفا از باب مبالغه مى‌باشد چه آنكه بدون اين جهت بايد توجّه داشت كه محسوس اصل براى معقول مى‌باشد زيرا علوم عقليه را از حواس استفاده كرده و بتاتا عقليّات به حسيّات منتهى مى‌شوند لذا تشبيه محسوس بمعقول از قبيل اصل قرار دادن فرع و فرع قرار دادن‌