توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٢٣ - تشبيه قريب

و نيز تشبيه يا قريب و مبتذل بوده و يا بعيد و غريب مى‌باشد.

تشبيه مبتذل: آنستكه بدون دقّت نظر و كوچكترين تأملّى از مشبّه بمشبه‌به انتقال حاصل شود زيرا بنظر ابتدائى كه به تشبيه بنگريم وجه شبه در آنرا ظاهر و آشكار مى‌يابيم و جهت ظهور آن ممكنست يكى از دو امر ذيل باشد:

الف: آنكه وجه شبه امرى است جملى و بدون تفصيل چه آنكه بديهى است اينگونه از امور اسبق بنفس بوده و سريعتر بآنها احاطه حاصل ميشود.

ب: آنكه وجه شبه مشتمل بر تفصيل بوده ولى تفصيل در آن كم و ناچيز باشد مضافا باينكه مشبّه‌به نيز در ذهن غالب الحضور است و اين غلبه حضور يا در وقتى استكه مشبه نيز در ذهن حاضر مى‌باشد زيرا قرب مناسبت بين ايندو موجب آن شده همچون تشبيه نمودن سبوى كوچك به كوزه از نظر مقدار و شكل.

و يا حضورش در ذهن مطلقا است چه مشبّه در ذهن حضور داشته و يا حضور نداشته باشد و جه آن تكرّر مشبّه‌به بر حس ميباشد مانند تشبيه خورشيد به آئينه درخشان از نظر گرد و نورانى بودن.

و علّت قليل التّفصيل بودن وجه شبه در دو فرض اخير آنستكه هر يك از قرب و تكرّر با تفصيل معارض هستند.

شارح گويد:

كلمه [ايضا] اشاره است به تقسيم سوّم براى تشبيه باعتبار وجه شبه و شرح آن اينستكه:

تشبيه از نظر وجه شبه بر دو قسم است: قريب و مبتذل، بعيد