ولى انسان گذشته از راههاى زندگى براههاى خوب و بد، عدل و ظلم، كمك و آزار و غيره نيز تكوينا هدايت شده است گر چه اين چيزها باحتمال نزديك بيقين در جنبندگان ديگر نيز هست ولى ما پى نبرده‌ايم.

قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى‌ كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَ‌ هَدى‌ طه: ٥٠. اين آيه جواب موسى عليه السّلام است بفرعون ظاهرا مفعول‌ «هَدى‌» همان‌ «كُلَّ شَيْ‌ءٍ» و تقدير آن «ثمّ هدى كلّ شى‌ء» است اگر خلق در آيه بمعنى تقدير و اندازه‌گيرى باشد منظور آنست كه: خدا هر چيز را اندازه گرفت و هر چيز را باندازه خويش و طريق زندگى و بقايش هدايت نمود در اينصورت آيه مثل‌ وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى‌ اعلى: ٣.

خواهد بود، و اگر اعطاء خلق بمعنى آفريدن باشد معنا اين ميشود كه خدا هر چيز را آفريد و براههاى زندگى و سعادت و شقاوت و كمال وجود رهبرى فرمود.

لفظ «كُلَّ شَيْ‌ءٍ» شامل همه موجودات حتى جمادات نيز ميباشد در اينصورت بايد گفت: همه آنها شعور دارند و براههاى كمال خويش هدايت شده‌اند و اين عجيب نيست زيرا همه موجودات خدا را بزبانى تسبيح ميكنند كه ما بآن واقف نيستيم‌ وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ‌ اسراء: ٤٤. چيزيكه خدايش را تسبيح ميكند قهرا هدايت هم شده است.

آيه‌ الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى. وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى‌ كه گذشت نظير اين آيه است.

ظاهرا مراد از «عهد اللّه» در بعضى آيات قرآن همان هدايت تكوينى است كه فرمود: الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ‌ بقره: ٢٧- رعد: ٢٥ و در محلّ خود گفته شده: عهد هدايت تكوينى و ميثاق كه محكم كردن عهد است هدايت تشريعى است كه عهد تكوينى بوسيله عهد تشريعى محكم شده است.

هدايت تشريعى و خاصه‌

آن همانست كه بوسيله انبياء عليهم السّلام نسبت ببشر انجام گرفته است‌ وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ‌ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى‌ عَلَى‌ الْهُدى‌ فصلت: ١٧. فَرِيقاً هَدى‌ وَ