قاموس قرآن - قرشی، سید علی اکبر - الصفحة ١٤٤
الْكاذِبِينَ. اذْهَبْ بِكِتابِي هذا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ ما ذا يَرْجِعُونَ نمل:
٢٧ و ٢٨.
يعنى: سليمان فرمود: بزودى مىبينيم كه راست گفتهاى يا از دروغگويانى اين نامه مرا ببر و بطرف آنها بيانداز و در كنار باش و به بين چه جوابى ميدهند.
قضيّه هدهد و سليمان عليه السّلام در اينجا ختم ميشود و از آيات روشن ميشود كه هدهد از يك دانشمند ممتاز بيشتر ميداند و از رموز كائنات مطّلع است و از بشر در علم خويش صدها مراحل پيشرفتهتر است در «نمل» گفته شد كه مورچگان ما انسانها را با اسم و رسم ميشناسند و بشر با آن همه زحمت در شناختن اين حشره عجيب هنوز بآنچه قرآن فرموده نرسيده است در باره هدهد مطلب از آن هم دقيقتر است. نكات مستفاد از آيات بقرار ذيل است:
١- هدهد با سليمان سخن گفته و ما فى الضمير خويش را اظهار داشته و سليمان بدان پىبرده است و هدهد در رديف لشكريان او بوده و باو در لشكركشى كمك ميكرده است در حالات سليمان گفته شد كه بتصريح قرآن آنحضرت زبان پرندگان را ميدانست.
٢- هدهد از قوم سباء بسليمان خبر آورد و گفت زنى پر ساز و برگ بآنها حكومت ميكند، آنها آفتاب پرستند شيطان آنها را فريب داده است.
به بينيد اين پرنده چطور بسليمان گزارش ميدهد و چطور مثل يك تربيت يافته و دوره ديده سخن ميگويد و عمل آنها را بشيطان نسبت داده و تقبيح ميكند.
٣- مهمتر اينكه ميگويد: خدائى را كه پنهان شده آسمانها و زمين را خارج ميكند و نهان و آشكار را ميداند پرستش نميكنند در اين باره رجوع كنيد به «خباء» آيا هدهد ميداند كه برق در ميان ابرها نهان است و خدا آشكار ميكند؟ عسل در گلها نهان است، شير در علفها و كاهها نهان است، حبوبات و ميوهها در ذرّات آب و هوا و خاك نهاناند خدا اينها را خارج و ظاهر