تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٣٦ - تفسير نطفه بىارزش را انسان كرديم، و تمام وسائل هدايت را در اختيارش نهاديم

بعضى نيز گفته‌اند منظور از ابتلاء و آزمايش در اينجا تطورات و تحولاتى است كه به جنين از مرحله نطفه تا رسيدن به يك انسان كامل دست مى‌دهد. ولى با توجه به تعبير" نبتليه" و همچنين تعبير به" انسان" تفسير اول مناسبتر است.

ضمنا از اين تعبير استفاده مى‌شود كه ريشه همه ادراكات انسان از ادراكات حسى او است: و به تعبير ديگر ادراكات حسى" مادر" همه" معقولات" است، و اين نظريه بسيارى از فلاسفه اسلامى است، و در ميان فلاسفه يونان" ارسطو" نيز طرفدار همين نظر بوده است.

*** و از آنجا كه تكليف و آزمايش انسان علاوه بر مساله آگاهى و ابزار شناخت نياز به دو عامل ديگر يعنى به مساله" هدايت" و" اختيار" دارد آيه بعد به آن اشاره كرده، مى‌فرمايد:" ما راه را به او نشان داديم، خواه شاكر و پذيرا باشد، يا كفران كننده و ناپذيرا" (إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً) [١]" هدايت" در اينجا معنى وسيع و گسترده‌اى دارد كه هم هدايت" تكوينى" را شامل مى‌شود و هم هدايت" فطرى" و هم" تشريعى" را هر چند سوق آيه بيشتر روى هدايت تشريعى است.

" توضيح" اينكه از آنجا كه خداوند انسان را براى هدف" ابتلاء و امتحان" و تكامل آفريده است مقدمات وصول به اين هدف را در وجود او

---

[١]" شاكرا" و" كفورا" به عقيده بسيارى از مفسران حال براى ضمير مفعولى در" هديناه" مى‌باشد اين احتمال نيز وجود دارد كه خبر" يكون" محذوفى بوده باشد و در تقدير چنين است (اما يكون شاكرا و اما يكون كفورا).