یا وجود ندارد ؟ اقبال متوجه این نکته شده که اسلام هم در میان مسلمین وجود دارد و هم‌ وجود ندارد اسلام وجود دارد به صورت اینکه ما می‌بینیم شعائر اسلام در میان‌ مسلمین هست ، بانگ اذان در میان مردم شنیده می‌شود ، موقع نماز که می‌شود رو به مساجد می‌آورند ، مرده‌هاشان را به رسم اسلام دفن می‌کنند ، برای‌ نوزادهایشان به رسم اسلام تشریفاتی قائل می‌شوند ، اسمهایشان غالبا اسمهای‌ اسلامی است ، محمد است ، حسن است ، حسین است ، عبدالرحیم و عبدالرحمن‌ است ولی آنچه که روح اسلام است در این مردم وجود ندارد روح اسلام در جامعه اسلامی مرده است این است که معتقد می‌شود به تجدید حیات اسلامی ، و اینکه حیات اسلامی را باید تجدید کرد و امکان تجدیدش هست چون اسلام‌ نمرده است ، مسلمین مرده اند اسلام نمرده است ، چرا ؟ چون کتاب‌ آسمانیش هست ، سنت پیغمبرش هست ، و اینها به صورت زنده ای هستند ، یعنی دنیا نتوانسته بهتر از آنها بیاورد آنچه قرآن آورده هیئت بطلیموس‌ نیست که بگوئیم نظریه دیگری آمد و آن نظریه را نسخ کرد ، نظریه طبیعیات‌ مبتنی بر عناصر چهارگانه نیست که بگوئیم علم امروز آمد و گفت آن عناصر چهارگانه شما همه مرکبند و عنصر نیستند و عناصر بیش از این حرفهاست نه‌ ، خود اسلام زنده است با تکیه گاه و مبنای زنده ، پس نقص کار در کجاست‌ ؟ نقص کار در تفکر مسلمین است یعنی فکر مسلمین ، طرز تلقی مسلمین از اسلام به صورت زنده ای نیست ، به صورت مرده است مثل این است که شما بذر زنده ای را به شکلی بر خلاف اصول کشاورزی زیر خاک کنید که