کجاست که در آنجا نور خدا نباشد ، و مگر می‌شود نور خدا در جایی باشد و آگاهی و شعور و ادراک در آنجا نباشد ؟ البته هر موجودی ادراک و شعور و آگاهی‌اش به آن درجه وجودی خودش بستگی دارد .
بنابراین وقتی که ما می‌گوییم جمادات حیات ندارند راست می‌گوییم ، نمی‌خواهیم بگوییم جمادات حیات دارند به آن معنا که نباتات حیات دارند ، نه ، نباتات حیاتی دارند ، حیوانات حیات عالی‌تری دارند و انسان‌ حیات عالی‌تر و کاملتری دارد در این رو ، و در این رو جمادات هیچ حیاتی‌ ندارند ، ولی در آن روی دیگر جمادات هم دارای نوعی حیات و بینش و دانش و آگاهی هستند و این حقیقتی است که قرآن به ما آموخته است : « الم تر ان الله یسبح له من فی السموات و الارض و الطیر صافات کل قد علم صلاته و تسبیحه ».
عرض کردم راجع به این " الم تر " بعضی گفته‌اند یعنی " الم تعلم " آیا نمی‌دانی ؟ که منظورشان این بوده که تسبیح را به زبان حال بدانند ، ولی مرحوم فیض در تفسیر صافی [١] از یک مرد بزرگی نقل می‌کند که در اینجا مخاطب شخص پیغمبر است ، به پیغمبر می‌گوید : " آیا شهود نکردی ؟ " یعنی تو که اینها را به شهود درک کردی .
" « الم تر ان الله یسبح له من فی السموات و الارض »" [ آیا شهود نکردی که ] خدا را تسبیح می‌کند هر که در آسمانهاست و هر که

[١] ج / ٣ ص [٤٣٩]