جاندارها را که مهمترین دلیل الهیون است توجیه کند ، و علیهذا نیازی به‌ پذیرفتن اصل علیت نیست . ما بعدا درباره‌ء اینها بحث خواهیم کرد .
ضمنا باید به این نکته توجه داشت که علیت غائیه دو گونه تفسیر دارد ، یکی فلسفی و دیگری عامیانه ، که آنرا نیز بعدا توضیح خواهیم داد .
اکنون به شرح ابیات ذکر شده می‌پردازیم : این اشعار مجموعا شامل سه مطلب است . بیت اول حاوی این مطلب است‌ که هیچ فعلی از هیچ فاعلی بدون علت غائی نیست ، و اصل علیت غائی مانند اصل علیت فاعلی بر سراسر وجود و هستی حکمفرما است . بیت دوم و سوم ، این مطلب را می‌گوید که قسر نه ممکن است دائمی باشد و نه ممکن است‌ غالبی باشد . و بیت چهارم می‌گوید که علت غائی ، بحسب ماهیت ، علت‌ علت فاعلی است و بحسب وجود خارجی ، معلول وی می‌باشد .
ما در مقام شرح این سه مطلب ، بر عکس ترتیبی که در متن اشعار آمده‌ است ، از باب رعایت " الاسهل فالاسهل " ، اول مطلب سوم و سپس مطلب‌ دوم و در آخر مطلب اول را خواهیم گفت :

١ - مطلب سوم : رابطه‌ء علت غائی و علت فاعلی

این مطلب در حقیقت بیان رابطه‌ء علت فاعلی و علت غائی است [١] مفاد بیت این بود که علت غائی ، بحسب ماهیت ، علت علت فاعلی است و بحسب وجود ، معلول وی است . یعنی ماهیت علت غائی ، علت علت فاعلی‌ است و

[١] ما در گذشته تا اندازه ای این مطلب را ذکر کرده ایم و باز در اینجا برای توضیح این بیت از منظومه راجع به این مطلب به شرح بیشتری‌ می‌پردازیم .