از آنچه گذشت معلوم شد که صورت مکمل و متمم ماده است . یعنی کمال و تمامیت ماده به صورت است ، خواه آنکه ماده‌ء سابقه را با صورت مفروض‌ حاضر در نظر بگیریم ( مثلا تخم مرغ را ، که ماده‌ء جوجه است نسبت به جوجه‌ در نظر

&gt نسبت به خودشان ماده و صورتند و نسبت به حقیقتی که از اینها فراهم‌ می‌آید علت مادی و صوری می‌باشند . در اینجا این ایراد وارد می‌شود که اگر جسم را نسبت به ماده‌ء سابقه و صورت لاحقه بسنجیم هر چند آن دو نسبت به‌ یکدیگر ماده و صورت می‌باشند ولی نسبت به جسم علت مادی و صوری نیستند ( و حال آنکه به تصریح حکماء علت مادی و صوری همانها هستند که علل داخلی‌ نامیده می‌شوند ) ، زیرا جسم از آن دو مرکب نشده است بلکه آن دو ، دو مرحله از یک واقعیت می‌باشند . و اگر جسم را نسبت به ماده حاضره که‌ مقارن با صورت است بسنجیم دو اشکال وارد است : یکی اینکه ماده‌ء حاضره‌ در حقیقت و ماهیت جسم دخالت ندارد و دیگر اینکه فرضا این دو را به‌ عنوان دو جزء تشکیل دهنده‌ء ماهیت جسم بپذیریم ، این دو جزء دیگر خودشان‌ نسبت به هم ماده و صورت نیستند ( مگر اینکه صورت را به " مابه الشی‌ء بالفعل " تعریف نکنیم ، بلکه طوری تعریف کنیم که به فاعل ناقص و " شریکه العله " منطبق گردد ، و در این صورت اشتراک لفظی میان صورت به‌ این معنی و صورت به آن معنی خواهد بود و اشکال به صورتی دیگر وارد است‌ ) پس اینکه گفته شد که ماده و صورت نسبت به یکدیگر ماده و صورتند و همانها نسبت به خود جسم علت مادی و علت صوری می‌باشند درست نیست . بلی اگر قائل به دو اصطلاح شویم و در ما نحن فیه برای ماده تعریف دیگری‌ بکنیم غیر از " حامل استعداد شی‌ء " و ماده را به معنای مطلق چیزی که‌ حامل نوعی استعداد است بگیریم نه به معنای حامل استعداد خود شی‌ء و یا آنکه ماده را به معنی محل صورت تعریف کنیم این اشکال رفع خواهد شد . ولی دیده نشده است که کسی دو تعریف و اصطلاح یا سه تعریف و اصطلاح برای‌ ماده بیان کرده باشد ، فقط در جلد دوم اسفار ، چاپ قدیم اشاره به این‌ معنی هست که ماده دو اصطلاح دارد ( رجوع شود به اسفار ، چاپ قدیم ، جلد دوم ، صفحات ١٩١ و ١٩٢ ) ولی به هر حال اشکال اول از دو اشکال سابق به‌ حال خود باقی است و از این نظر قانون چهار علت مخدوش به نظر می‌رسد .