اینها اشکلاتی است که درباره‌ء علت غائی می‌شود . ( برای رفع این‌ اشکالات لازم است ) ابتدا مفهوم و معنی علت غائی را از نظر حکمای الهی‌ شرح دهیم : ممکن است کسی چنین تصور کند که معنی اینکه می‌گویند هر چیزی علت غائی‌ دارد این است که هر چیزی از آن جهت موجود می‌گردد که نفعی و فائده ای از آن به فاعل یا دیگران برسد ، آنچنان که مثلا کسی یک موسسه خیریه از قبیل‌ درمانگاه و غیره تاسیس می‌کند که نفع آن عاید خلق الله بشود . برخی تصور می‌کنند چون انسان اشراف کائنات است پس هر چیزی بدان جهت آفریده شده‌ است که انسان از آن منتفع گردد و این است معنی علت غائی . حال آنکه‌ چنین نیست ، مقصود حکما از علت غائی این نیست .
مقدمه می‌گوئیم که : غایت گاهی به فعل نسبت داده می‌شود و گفته می‌شود

&gt شکوک عن الغایه " طرح خواهد شد . اشکال مربوط به طبیعت هم دو شاخه‌ دارد : یکی اینکه آیا واقعا لازم است که هر جا علیت غائیه است شعور و ادارک‌ در کار باشد یا لزومی ندارد و آیا اینکه در بالا گفته شد که علیت غائیه‌ فرع بر شعور و ادارک طبیعت آن قدر هم ساده نیست که ما بطور جزم بگوئیم‌ طبیعت فاقد شعور و ادراک است . قدر مسلم این است که طبیعت بیجان ، شعوری در درجه‌ء شعور حیوان و انسان ندارد ، اما نفی مطلق شعور امری است‌ قابل بحث ، که در گذشته و حال مورد توجه متفکران بوده است . دیگر اینکه‌ خواه افعال طبیعت را صاحب غایت بدانیم یا نه ، و خواه خود طبیعت را دارای درجه‌ای نازل از شعور بدانیم یا ندانیم آیا در پیوستگی طبیعت یک‌ نوع نظام و هماهنگی وجود دارد که الزاما ما را وادار به اعتراف این‌ مطلب کند که اجمالا توجه به هدف در طبیعت از ناحیه‌ء خود طبیعت و یا قوه‌ای که طبیعت در تسخیر او است وجود دارد ؟ و یا چنین نظامی وجود ندارد ؟ و به عبارت دیگر آیا نظام شگفت انگیز موجود را از راهی غیر از راه علت غائیه می‌توان توجیه کرد یا نه ؟