شرح منظومه 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦٣

پس از این مقدمات می‌گوئیم : نفس انسان در آغاز کار یعنی مرحله جنینی‌ و نوزادی ، از نظر عالم بودن ، و عاقل بودن و عالم عقلانی بودن یک موجود بالقوه است . یعنی این معانی را در درجه استعداد و امکان دارد ، نه در درجه فعلیت و کمال . و در مراحل بعدی تحت تاثیر یک سلسله عوامل از قبیل مشاهدات حسی و تجارب و آزمایشات ، و تحت تاثیر عوامل تعلیمی و تربیتی به صورت عالمی عقلانی در می‌آید ، و جهانی می‌گردد از " اندیشه " که در گوشه‌ای نشسته است [١] .
سخن در این است که این علوم و ادراکات و معقولات ازکجا پیدا شد و سرمنشائش از کجا بود واز چه منبع و ماخذی ظهور کرد ؟ آیا دیدن و شنیدن‌ که از نظر مادی و فیزیکی چیزی جز " تابش نور " بر اعصاب باصره و تموج‌ هوای مجاور سامعه نیست ؟ آیا این امور که در مرتبه ذات خود فاقد درجه‌ وجودی علم و عقل می‌باشند ، می‌توانند افاضه کننده علم و عقل برجان ما باشد ؟ و یا این که اینها صرفا یک سلسله علل اعدادی می‌باشند ؟ یعنی استعداد نفس ما را بیشتر می‌کنند و اما نور عقل و علم ، چیز دیگری است ، و از خورشید معنوی که در ذات خود ، عین علم و عقل و ادراک است افاضه می‌شوند ؟ شک نیست که سخن دوم درست است ، یعنی عوامل مادی که از طریق حواس‌ ما بربدن ما اثر می‌گذراند . برای خروج نفس ما از حد امکان و استعداد عالم عقلانی ( عقلی ) بودن ، به حد فعلت آن ( عالم عقلی بالفعل ) کافی‌ نیست . می‌توانیم این مطلب را با بیانی ساده چنین بگوئیم : ما می‌بینیم که در جهان ، عقل و علم و اندیشه وجود دارد و لااقل در انسان‌ها وجود دارد و ممکن نیست که در جهان کانونی از علم و عقل واندیشه‌ وجود نداشته