الحجر المرمی الی سطح الفلک " [١] مطلب دوم بر می‌آید .
ج - حرکت طبعی و قسری به حرکت‌های مکانی اختصاص ندارد ، در مورد سایر حرکات نیز می‌توان آنرا جاری دانست . مثلا درخت چنار به طبع اولی در حرکت کمی خود به طور مستقیم ورو به بالا حرکت می‌کند ولی تحت تاثیر یک‌ عامل خارجی ممکن است حرکت انحرافی پیدا کند ، هر چند می‌توان گفت که‌ اینگونه حرکت نیز یک حرکت مکانی است نه حرکت کمی [٢] [٣]

[١] اگر تصادمات هوا نبود ، سنگی که پرتاب می‌شد تا پشت فلک اطلس‌ پیش می‌رفت . [٢] رجوع شود به " التحصیل " ، صفحه‌ء . ٥٩٣ [٣] حکماء قدیم را عقیده بر آن است که حرکاتی که در جهان هست از قبیل‌ حرکاتی که در کواب و ستارگان یا در جو زمین است ، یا در داخل ذرات‌ است و حتی حرکات رشد و نمو گیاهان و بلکه حرکات داخلی وجود حیوانات ، همه حرکات طبعی است و به ندرت حرکت قسری پدید می‌آید مانند سنگی که از کره‌ای به کره‌ء دیگر پر تاب می‌گردد و شاید بتوان جذر و مد دریا را از این‌ قبیل شمرد و همچنین است پرواز مرغها یا هواپیماها یا موشکها مادامی که‌ از فضای زمین خارج نگشته‌اند . در افعال ارادی انسان نیز نظیر این دوحالت دیده می‌شود . بعضی حرکات‌ انسان صد در صد موافق طبع انسان است ، یعنی خود طبع و غریزه ، انسان را به سوی اختیار آن کار می‌کشاند مانند نفس کشیدن ، خوابیدن ، غذا خوردن و همچنین انتخاب همسر و امثال اینها . و برخی از افعال است که بر خلاف‌ طبع و مقتضای غریزه‌ء بشر است و این بر دو قسم است ، گاهی موافق حکم عقل‌ است یعنی در عین آنکه مخالف طبع است موافق مصلحت است مثل دوا خوردن‌ بیمار ، و گاهی عقل نیز آن عمل را تصویب نمی‌کند بلکه یک عامل خارجی از قبیل ترس از عقوبت ، آدمی را به آن کار خلاف وادار می‌سازد ، مثل تسلیم‌ کردن مال به دزد و امثال آن . حکم عقل فقط این است که بخاطر فرار از یک‌ مفسده‌ء بزرگتر این کار خلاف طبع را انجام بده . بر اساس این مقیاس‌ می‌توان بعضی از مسائل روحی را مورد مطالعه قرار داد . مثلا &gt