شرح منظومه 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٩
شرح : بحث از علت غائی ، از مهمترین مباحث فلسفی است ، از مباحثی است که پذیرفتن و نپذیرفتن آن در طرز جهان بینی انسان تغییر کلی میدهد . شاید هیچ مساله فلسفی به اندازهء این مسالهء در جهان بینی بشر اثر شگرف ندارد ، مسالهء معروف خیر و شر و کیفیت وقوع شر در قضای الهی ، وابسته به این مبحث است . بوعلی درباره این مبحث میگوید : " افضل اجزاء الحکمه " ، یعنی بهترین و عالیترین قسمتهای فلسفه است . اگر این مبحث را در مقیاس طبیعت در نظر بگیریم باید بگوئیم که سخن در این است که آیا طبیعت هدف دارد یا نه ؟ ولی فلاسفه که در شعاع وسیعتری بحث میکنند و نظر خود را در تمام هستی توسعه میدهند ، دربارهء خدا و انسان نیز این اصل را مورد بررسی قرار میدهند . مساله علت غائی از مسائلی است که علوم طبیعی نیز میتوانند کمک شایانی به فهم و درک آن بکنند و بود و نبود آنرا در جهان طبیعت نشان دهند . درباب اصل علت غائی بطور کلی دو نظر وجود دارد : ١ - یکی اینکه علیت غائیه و هدف داری ، اختصاص دراد به حوزه وجود انسان و حیوان که حرکت بالاراده دارند ، اما در سایر فاعلهای جهان علیت غائیه وجود ندارد . در حوزه وجود انسان نیز محدود است به فعالیتهای ارادی که مربوط است به میل و خواسته انسان ، حال آنکه در سایر فعالیتهای حوزه وجود انسان از قبیل فعالیتهای جهازات خون و قلب و کبد و کلیه و ریه و غیره اینها ، چون ارادی نیست علیت غاییه وجود ندارد ، بلکه درافعال ارادی انسان نیز صد در صد علیت غاییه حکومت نمیکند . پارهای از افعال ارادی انسان بدون