الهیون علاوه بر استدلالات فلسفی ، از نظر حسی و علوم تجربی نیز نظام‌ متقن و حکیمانه جهان را یادآور می‌شوند و می‌گویند خلقت و آفرینش‌ موجودات حکایت می‌کند که طبیعت یک جریان هدف دار را طی می‌کند ، ساختمان اشیاء حکایت می‌کند که تدبیر و تقدیر و توجه به هدف در آن وجود دارد . از نظر الهیون بدون دخالت دادن علیت غائیه شگفتیها و شاهکارهای‌ خلقت قابل توجیه نیست .
از سوی دیگر ، مادیین شرور و نقصانات و پاره‌ای بی نظمی‌ها در جریان‌ عالم را یادآور می‌شوند و به عنوان " ماده‌ء نقض " هدف داری طبیعت را مورد ایراد قرار می‌دهند . الهیون به اشکالات مادیون جواب‌هائی داده اندو مادیون نیز به نوبه‌ء خود در مقام توجیه بدایع و شاهکارهای خلقت بر آمده‌ و مدعی شده‌اند بدون آنکه لازم باشد شعور و توجه به هدف را در جریان خلقت‌ دخالت دهیم می‌توانیم شاهکارها و نظامات بدیع خلقت را توجیه کنیم .
مادیون مخصوصا در یک قرون اخیر با پیروی از فلسفه‌ء نشوء و ارتقاء اصول و نوامیسی را یاد آور می‌شوند که تنها از اصل علیت فاعلی استنباط می‌شود و مدعی هستند همین اصول و نوامیس که از جریان لاشعوری طبیعت استنباط می‌شود کافی است که خلقت اسرار آمیز

[١] ما درباره‌ء عبث، جداگانه آنجا که اشعار مربوط به آن را ذکر می‌کنیم‌ بحث خواهیم نمود .