در حقیقت جسم دخیل است و هم صورت و یا نبودن هر کدام از آنها حقیقت‌ جسم منتفی می‌شود .
و حال آنکه اکابر حکماء از قبیل بو علی و صدرالمتالهین به ثبوت‌ رسانیده‌اند که ماده در حقیقت شی‌ء دخالت ندارد ، نه ماده بالعموم و نه‌ ماده بالخصوص ، و تمام هویت و حقیقت هر شی‌ء وابسته به صورت آن شی‌ء است [١] . و اما اینکه صورت در وجود خود هم نیازمند به ماده سابقه و هم ماده حاضره است دلیل نمی‌شود که ماده را جزئی در عرض صورت برای جسم‌ بدانیم و علت داخلی بنامیم ، بلکه چون صورت در وجود خود نیازمند به‌ ماده است ، ماده را نیز باید در ردیف علل خارجی به شمار آوریم . پس‌ قانون چهار علت ارسطوئی به این صورت که تاکنون گفته شده است مخدوش‌ است .
اکنون اگر کسی بگوید : ما مجموع ماده و صورتی که همراه یکدیگر هستند در نظر می‌گیریم و چنین می‌گوئیم که حقیقت این شی‌ء از دو چیز فراهم است : ماده و صورت ، و هر یک از این دو به دلیل اینکه اجزاء این مرکب هستند و خاصیت کل این است که به اجزاء خود نیازمند است چنانکه گفته‌اند : " اذا انتفی الجزء انتفی الکل " ، پس تعریف علت و معلول در مورد هر جزء و کل صادق است . و لذا درباره جسم نیز که مرکب است از ماده و صورت ، صادق است ، پس هر یک از ماده و صورت جسم ، علت جسم به شمار می‌روند ، ماده قسمتی از وجود جسم را می‌سازد و صورت قسمت دیگر را ، همچنانکه چوب‌ قسمتی از وجود میز را می‌سازد و شکل قسمت دیگر را . و از این مجموع آنکه‌ صورت است علت

[١] شیئیه الشی‌ء بصورته لا بمادته ، یعنی حقیقت شی‌ء دائر مدار صورت وی‌ است نه ماده وی .