مطلب دیگری این حکماء گفته‌اند و آن اینکه هر یک از ماده و صورت که‌ حقیقت جسم را تشکیل می‌دهند نسبت به خود جسم که مجموع مرکب از این دو تا است علت مادی و علت صوری نامیده می‌شوند ولی نسبت به خودشان ماده و صورتند .
از طرف دیگر گفته اندکه نسبت ماده و صورت با یکدیگر این است که‌ صورت در ماده حلول کرده است و ماده محل صورت شمرده می‌شود . پس طبق‌ این بیان آنچه علت مادی جسم است همان ماده‌ای است که محل صورت جسم‌ است

&gt می‌گردد . در همه این موارد آنچه در اول بوده به حالت اولیه خود محفوظ است و فقط مقدار دیگری از نوع همان چیز بر آنچه بود اضافه شده‌ است ، پس تغییر حاصل شده است ولی این تغییر در کمیت منفصل شی‌ء به‌ وجود آمده است . و اما ترکیب اتحادی در جایی متصور است که بین دو جزء فرض شده‌ هیچگونه دوگانگی در خارج موجود نباشد ، که قهرا در این صورت اجزء وی‌ اجزاء ذهنی و تحلیلی و عقلی خواهند بود ، و اگر این ترکیب در نتیجه‌ تغییر پیدا شده باشد به این نحو است که شی‌ء در ذات و هویت خود متبدل‌ به شی دیگر بشود ، یعنی شی‌ء اول شی‌ء ، دوم بشود نه اینکه شی‌ء دوم منضم به‌ شی‌ء اول گردد . و لذا در این مورد نمی‌توان گفت که شی‌ء دوم به شی‌ء اول‌ اضافه ( به مفهوم ریاضی ) شده است . مثلا تخم مرغ در تغییرات خود تبدیل‌ به جوجه گردد ، یعنی همان واقعیت تخم مرغ تبدیل به واقعیت جوجه می‌شود ، نه اینکه بعد از این تغییر تخم مرغ به اضافه جوجه ( به مفهوم ریاضی که‌ مستلزم تعدد در وجود خارجی است نه تعدد مفهومی ، یعنی صدق معانی کثیره‌ مختلفه بر شی واحد ) موجود باشد . هر جا که ماده و صورت به معنی فلسفی اش به کار می‌رود ، همه از قبیل‌ مثال تبدیل تخم مرغ به جوجه است نه از قبیل سه مثال سابق الذکر . پس‌ ترکیب ماده و صورت ترکیب اتحادی است نه انضمامی . و اگر گفته شود که‌ ترکیب صورت با ماده سابقه اتحادی است و با ماده حاضره ، انضمامی است‌ جواب این سخن باید در جای دیگر گفته شود .