قاهر و مسلط و مرید و شاعری نبود طبعا هیچ گونه انتظامی میان اجزاء کوچک‌ یا بزرگ جهان نبود . بشر تنها خلقت بدنی خود را که در نظر گیرد آن را به صورت یک ساختمان‌ فوق العاده مجهز می‌بیند که هر جزء و هر عضو و هر ذره‌ء آن روی حساب کار گذاشته شده است . هیچ چیز به غلط درجائی گذاشته نشده است . لازمه نبودن‌ شعور در قوه‌ء فاعلی عدم انتظام و وجود غلطهای بی منتها است ولی می‌بینیم‌ که درست بر عکس است ، هر چیزی در جای خود با توجه به قاعده و اثرش‌ قرار گرفته است .

تمثیل

فرض کنید کارگر چاپخانه‌ای در مقابل یک سلسله حروف الفبا به صورت‌های‌ مختلف یعنی حروف اول و وسط و آخر و مفرد قرار گرفته است . این کارگر اگر حروف را طوری بچیند که معنی و مفهوم و مقصودی از آن ها فهمیده شود به طوری که وقتی که بر نتیجه کارش نظر کنیم ببینیم که یک صفحه مطالب‌ با معنی چیده است قهرا حکم می‌کنیم که این کارگر با سواد است ، ممکن‌ نیست که این کارگر بی سواد و حروف نشناس باشد و دستش را بدون هیچ‌ گونه عمد و قصد و توجه به نتیجه‌ای به سوی حروف دراز کند به طور تصادف‌ آن حروف با چنان نظمی به دست او بیاید که نتیجه‌اش یک کتاب نظیر گلستان سعدی باشد . و همچنین است کارگری که ساختمان می‌سازد مطابق با اصول کامل مهندسی ، خود این اثر طبعا حکایت می‌کند که این کارگر آگاهانه‌ چنین کاری را انجام می‌دهد . امکان ندارد او نداند و نفهمد که چه می‌کند و معذلک کاری چنین دانسته و فهمیده به وجود آید .