یکدیگرند و هر جزء منتفی شود کل منتفی است ، یعنی قابل اعتبار نیست . و ممکن است این اشتباه از قیاس گرفتن این نوع ترکیب که ترکیب به اصطلاح‌ فلسفی است با مرکبات علمی و طبیعی که در علوم طبیعی تشخیص داده می‌شود پیدا شده باشد مثل ترکب آب از اکسیژن و هیدروژن . در مرکبات طبیعی‌ باید ابتداء دو جزء یا بیشتر بوده باشند و در یکدیگر فعل و انفعال کنند تا حقیقت دیگری پیدا شود ، هر یک از اجزاء را اگر حذف کنیم آن حقیقت‌ دیگر پیدا نمی‌شود .
پر واضح است که ترکب جسم از ماده و صورت ، نه از قبیل ترکب میز است از چوب و شکل ، و نه از قبیل ترکب نماز است از تکبیر و قیام و قرائت و غیرها ، و نه از قبیل ترکب آب است از اکسیژن و هیدروژن ، بلکه ترکبی است منحصر به نوع خود و راه تشخیص آن هم نه احساس و مشاهده‌ است و نه تجزیه و ترکیب عملی . راه تشخیص آن فقط برهان عقلی است .
بنابر این از مجموع آنچه گفته شد معلوم شد که قانون چهار علت مخدوش‌ است و اساس درستی ندارد . ممکن است بیان بالا را خدشه ای بر قاعده‌ فلسفی ترکب جسم از ماده و صورت که مشائین طرفدار آن هستند قرار داد و از اصل ، ترکب جسم را از ماده و صورت منکر شد ولی اکنون جای بحث در این قسمت نیست . به هر حال خواه اصل ترکب جسم از ماده و صورت را ما مخدوش بدانیم و خواه ندانیم ، قانون چهار علت ارسطوئی مخدوش است [١].

[١] خلاصه آنچه گفته شد این است که حکماء ماده و صورت را آنگونه‌ تعریف کرده‌اند که قبلا نقل شد و لازمه‌اش این بود که هر ماده ، ماده است‌ برای صورت لاحقه و هر صورت ، صورت است برای ماده‌ء سابقه ، و از آنطرف‌ گفته‌اند هر ماده و صورتی &gt