شرح منظومه 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٠

ماده و صورت نسبت به یکدیگر ماده و صورتند و نسبت به جسم علت مادی و صوری می‌باشند با این تعریف سازگار نیست .
بلی از سخنان صدر المتالهین و بوعلی استفاده می‌شود که ماده در اصطلاح‌ حکما دو نوع تعریف دارد و در هر موردی معنی و مفهوم مخصوصی از آن منظور شده است . گاهی به معنی حامل استعداد شی‌ء تعریف شده است که منطبق است‌ بر ماده سابقه شی‌ء و گاهی بر محل صورت یعنی آن چیزی که صورت در حال‌ حاضر لباس او و تعین او شمرده می‌شود اطلاق شده است [١] . این دو اصطلاح‌ منشا اشتباهات زیادی شده و می‌شود . حاجی سبزواری در عین اینکه ماده را به عنوان حامل استعداد شی‌ء تعریف می‌کند مدعی می‌شود که ماده و صورت در عین اینکه نسبت به هم ماده و صورتند نسبت به مرکب علت مادی و علت‌ صوری هستند ، و البته این صحیح نیست . این ایراد بر همه کسانی که میان‌ دو تعریف ماده فرق نگذاشته‌اند وارد است .
در اینجا ایراد دیگری به نظر می‌رسد و آن اینکه چنانکه گفتیم حکماء مشاء حقیقت جسم را از مجموع ماده و صورت مرکب می‌دانند و هر یک از ماده و صورت را علت حقیقت جسم می‌خوانند ، یعنی حقیقت جسم را وابسته به هر دو جزء می‌دانند و لهذا آنها را علت صوری و علت مادی نام می‌نهند . طبق‌ تعریفی که در ابتدا از علت و معلول شد ، علت آن است که معلول به آن‌ نیازمند است ، و اگر او نباشد معلول نمی‌تواند موجود باشد ، پس ناچار باید قبول کنیم هم ماده