در اطراف نظر متکلمین و نظر ذیمقراطیس بحث می‌شد و سپس مشاجره مشائین‌ و اشراقیون طرح می‌گردید ، ولی در این کتاب [١] برعکس عمل شده است .
مقصود این بیت این است که هیولی به معنی ماده‌ای که حامل قوه و استعداد شی‌ء دیگر باشد ، به عبارت دیگر ، چیزی که امکان شدن چیز دیگر داشته باشد امری است غیر قابل انکار . احدی نیست که نظام " شدن " را انکار کند .
همه می‌دانند که برخی چیزها استعداد تحول به شی‌ء دیگر در آنها هست . مثلا در نطفه انسان استعداد انسان شدن و در دانه گندم استعداد گندم شدن است .
پس نطفه ، ماده انسان است ، و دانه گندم ، ماده بوته گندم است . و نیز همه قائلند که در جهان چیزی وجود دارد که ماده اصلی و ماده المواد است .
یعنی او چیزی است که از ماده دیگر به وجود نیامده است بلکه همه چیز دیگر از او به وجود آمده است ، به عبارت دیگر منبع همه استعدادها او است ولی خود او مسبوق به استعدادی و چیزی که حامل آن استعداد باشد نیست‌ . پس در اصل ماده اصلی اختلافی نیست ، اختلاف در چیزهای دیگر است که به‌ زودی توضیح خواهیم داد :

لکنها هل وحدت او کثرت

و جسم اولا بینهم تشاجرت

لکن در اینکه ماده اصلی چیزی است که واحد است یا کثیر جسم است یا جسم‌ نیست ، بین اهل نظر اختلاف است شرح : بنا به عقیده متکلمین که می‌گوینده هر جسم طبیعی مجموعه‌ای از اجزاء لایتجزی است ، ماده اصلی و هیولای اولی کثیر است نه واحد ، و لا جسم‌ است نه جسم . و بنابر قول ذیمقراطیس که جسم طبیعی را مرکب از ذرات‌ صغار صلبه

[١] یعنی کتاب منظومه حاجی سبزواری .