رسیده‌ایم . اما اگر آن نیروها ، طبیعی باشند - که واقعا هم ، چنین است‌ زیرا در محل خود ثابت شده که محال است ، حرکات ظاهری این عالم ، مستقیما از ماورای طبیعت ( ماوراء الطبیعه ) نشات گیرند - به حکم اینکه‌ قوای طبیعی ، باید متغیر باشند پس خود نیازمند به نیروهای دیگری هستند ، که در خود این‌ها حرکت و تغییر ایجاد کند ، و باز نقل کلام می‌شود به قوائی‌ که مبداء تغییر در این قوا هستند و بالاخره در نهایت امر باید معتقد شویم‌ که همواره در بن و ریشه عالم ، قوه و یا قوای ثابت و ماوراء الطبیعی ، که همه حرکات از آنجا ناشی می‌شود ، وجود دارد . و این همان برهان محرک‌ اول ارسطوئی است [١] . . .
راه حرکت به نحوی که گفته شد ، یک راه عمومی است . یعنی آنچه مبداء استدلال است ، همه حرکاتی است که در عالم هست ، و هر یک از حرکات‌ عالم ، صلاحیت دارند که مبداء استدلال قرار گیرد .
ولی این راه را به نحوی خاص نیز می‌توان طی کردو آن از راه حرکت نفس‌ است از حد " عقل هیولانی " به حد " عقل بالفعل " . و از حد " عالم‌ بالقوه " ، به حد " عالم بالفعل " .
و به عبارت بهتر : ازحد " عالم قلانی بالقوه " ، به حد " عالم عقلانی‌ بالفعل " . حاجی سبزواری در " شرح منظومه " این مطلب را به نحوی بیان‌ کرده است که استدلال جداگانه‌ای ، غیر از آنچه گفته شد به شمار نمی‌رود ، ولی ما به نحوی تقریر

[١] این برهان به تفصیل در درسهای " اسفار " استاد شهید که در حوزه‌ علمیه قم می‌فرمودند تقریر گردیده است که انشاء الله آن درسها ضمن " مقالات فلسفی " استاد منتشر خواهد شد . ( ناشر )