استدلال و تجربه و آزمایش و تعلیم و تعلم عملیات حیرت انگیز خود را نیاموخته است . در انسان ، لبهای کودک درآغاز تولد بدون فکر و اندیشه‌ قبلی در جستجوی پستان مادر حرکت می‌کند . حیوان و انسان پس از بلوغ بدون‌ آن که نیازمند به تذکر و تعلیم و تعلم باشند به سوی جنس مخالف جذب‌ می‌شوند . روح انسان هر چند وحشی باشد مجذوب زیبائی و جمال می‌گردد .
فطرت خداجوئی و خداطلبی و خداستائی و خداپرستی در عمق وجدان بشر وجود دارد . فرضا خدای یگانه را نیابد موجود دیگری به جای او برای این کار انتخاب می‌کند .
ظاهرا قرآن کریم اولین کتابی است که مسئله فطرت خداجوئی و خداطلبی و خداپرستی انسان را به طور صریح عنوان کرده است . « فاقم وجهک للذین‌ حنیفا فطره الله التی فطر الناس علیها » ( سوره روم - آیه ٣٠ ) امروز این مسئله در میان فلاسفه و روان‌شناسان جای بسیار شایسته ای پیدا کرده است افراد بزرگی نظیر اینشتاین ، ویلیام جیمز ، الکسیس کارل ، برگسون ، یونگ و غیر هم از آن دفاع کرده‌اند ، که در اینجا مجال پرداختن‌ به آن نیست [١] .

٢ - راه خلقت یا راه آثار :

جهان و مخلوقات همواره آینه خدا نمای بشر بوده است . انسان که با جهان روبرو می‌شود به حکم قدرت تعقل و تفکری که در او هست از سه جهت‌ مختلف اندیشه‌اش متوجه واجب الوجود می‌گردد و ما به طور اجمال واختصار به

[١] رجوع شود به جلد پنجم " اصول فلسفه و روش رئالیسم " .