شرح منظومه 1 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٢

تحلیل کرد [١] : ١ - صورت بر دو قسم است : صورت مادی که مقوم به ماده و وضع و مکان‌ است و صورتی که مجرد از ماده و وضع و مکان است یا به تجرید تمام ، مثل‌ صور معقوله و یا به تجرید ناقص ، مثل صور متخیله و محسوسه . صورت مادی‌ نمی‌تواند معقول و مدرک بالفعل واقع شود ، ولی صورت مجرد از ماده اگر تجرید تام داشته باشد معقول بالفعل است و اگر تجرید ناقص داشته باشد محسوس یا متخیل بالفعل است . پس مناط معلومیت و معقولیت تجرد از ماده است . زیرا علم حضور است و صورت مادی حضور فی نفسه ندارد ، پس‌ معلوم فی نفسه نیست . ولی صورت مجرده خودش پیش خودش حاضر است و خودش از خودش غایب نیست ، پس می‌تواند معلوم فی نفسه باشد ، یعنی‌ خودش عین حضور پیش خودش است و خودش از خودش مکتوم و مخفی نیست .
٢ - مقدمه دوم به این صورت تعبیر شده است که " قد صح عند جمیع‌ الحکماء ان الصوره المعقوله بالفعل وجودها فی نفسها عین وجودها للعاقل بلا اختلاف . . ) . ) . این جمله را می‌توان به این نحو تعبیر کرد که " معقول‌ " نسبتی به " عاقل " دارد و آن نسبت اینست که " وجوده فی نفسه‌ ولنفسه " عین " وجوده لغیره " ( ای للعاقل ) ، ولی این تعبیر خلاف‌ مقصود را می‌رساند ، خصوصا اینکه در تعبیر ایشان اینطور آمده است که " وجوده فی لنفسه عین وجوده للعاقل " ، نه اینکه " وجوده فی لنفسه عین‌ وجوده للعاقل " ؟ یعنی ماهیت صورت معقوله چیزی نیست مگر وجود برای‌