در مورد هر ادراکی ذهن ما ابتدا سه عامل را تشخیص می‌دهد که عامل اول‌ " مدرک " یا ادراک کننده ، عامل دوم " مدرک " یا ادراک شده ، و عامل سوم خود " ادراک " است . به عنوان مثال مفهوم " فضا " را در نظر بگیرید ، در ابتدا چنین به‌ نظر می‌رسد که در حین عمل ادراک سه عامل دخالت دارد : اول خود ما که‌ ادراک کننده هستیم ، دوم فضا که به ادراک ما در آمده است و سوم خود عمل ادراک که حالتی است از احوال ما ، این امور سه گانه بحسب اصطلاح و به ترتیب " عاقل " ، " معقول " " عقل " نامیده می‌شوند . این توهمی است که ممکن است در ابتدا برای هر کسی پیدا شود ولی شک‌ نیست که در مورد هر تعقل و ادراکی واقعا سه عامل به معنی سه واحد وجود ندارد ، زیرا مقصود ما از معقول وجود خارجی آن نیست بلکه وجود آن در ظرف ذهن است مثل وجود مفهوم فضا در ظرف ذهن - و قبلا آنجا که نظریه‌ فاضل قوشچی را رد کردیم ثابت کردیم که ادراک و مدرک و به تعبیر دیگر علم و معلوم و به تعبیر سوم عقل و معقول در ظرف ذهن دو وجود ندارد ، بلکه در ظرف ذهن ، علم عین معلوم و عقل ، عین معقول است . و اگر به‌ وجود خارجی فضا احیانا " معقول " و " معلوم " اطلاق شده است مقصود ، معقول و معلوم بالعرض است نه معقول و معلوم بالذات . پس عقل و معقول در ظرف ذهن یقینا دو واحد نیستند و در این مسئله بحثی‌ نیست . اما باقی می‌ماند این مطلب که آیا عاقل ( یعنی عاملی که او را به‌ عنوان عاقل خواندیم ) با معقول - که عین عقل است - عینیت دارد یا نه . یعنی آیا عاقل