شرح منظومه 1 - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣٦
بپذیریم و مقصود از اتصاف را وجود رابط و مقصود از عروض را وجود نفسی بدانیم باز هم باید ابوت و بنوت را از معقولات اولیه بدانیم نه از معقولات ثانیه ، زیرا هر یک از آنها ماهیات مستقلی هستند که میتوانند موجود یا معدوم باشند و چنانکه میدانیم به اتفاق قوم مقوله اضافه یکی از مقولات نه گانه عرضیه است . پس از ذکر ایرادات وارد بر نظریه حکماء اکنون دو مطلب دیگر باید گفته شود : یکی بیان مناط معقولات ثانیه منطقی و بیان فرق آنها با معقولات اولیه و معقولات ثانیه فلسفی و دیگر بیان رابطه هر یک از معقولات اولیه و معقولات ثانیه منطقی و معقولات ثانیه فلسفی با قضایای خارجیه و قضایای ذهنیه و قضایای حقیقیه . اما در مورد مطلب اول باید گفت تعریف معقول اولی همان است که قبلا بیان شد ، خواه آنکه مصداق آن حقیقت خارجی باشد مثل انسان و حیوان و شجر و یا حقیقت نفسانی باشد مثل لذت و درد و محبت و کراهت . و اما معقول ثانی فلسفی آن است که صفت و حکم موجود خارجی باشد بما هو خارجی ، و خودش موجود خاصی از موجودات نباشد مثل وجود و عدم و وجوب و امکان و امتناع و غیره . و اما معقول ثانی منطقی آن است که مثل معقول ثانی فلسفی صورت موجود خاصی از موجودات خارجی یا نفسانی این جهان نیست بلکه صفت خاصی است از صفات موجودات ، لکن صفت وجود ذهنی بما هو ذهنی ( با صفات موجودات نفسانی اشتباه نشود ) . پس معقولات ثانیه منطقی با معقولات ثانیه فلسفی در این جهت مشترکند که صور و ماهیات موجودات خاصی نیستند و ذهن آنها را به عنوان حالت ماهیات درک میکند و فرقشان اینست که معقولات ثانیه فلسفی حالت ماهیاتند بماهی خارجیه و اینها حالت ماهیاتند بماهی ذهنیه . و از اینجا میتوان