و اگر از مقوله کم باشد کم است و اگر از مقوله کیف باشد کیف است . اینکه حکما علم را در باب کیفیات ذکر کرده‌اند مسامحه در تعبیر بوده‌ است مقصودشان این بوده که علم با اینکه تابع مقوله معلوم است بی شباهت‌ به کیفیات نفسانیه نیست . این نظریه از محقق جلال‌الدین دوانی متوفی اوایل قرن دهم هجری است . این‌ نظریه مبنی بر انکار مقدمه چهارم است . این نظریه نیز صحیح نیست ، مانعی ندارد که کسی علم را از مقوله کیف‌ نداند و اما توجیه نظریه حکما به اینکه مسامحه در تعبیر کرده‌اند و واقعا علم را از مقوله کیف نمی‌دانسته‌اند توجیهی است که به تأویل نزدیکتر است‌ از توجیه و تفسیر .

بحمل ذات صوره مقوله

وحدتها مع عاقل مقوله

صورت ذهنی ، به حمل اولی مقوله است ( نه بحمل شایع ) وحدت صورت‌ معقوله با عاقل گفته شده است شرح : مصرع اول این بیت اشاره است به نظریه صدر المتألهین که آخرین و بهترین نظریه‌هاست و مورد قبول حکمای بعد از او واقع شده است . این‌ نظریه مشتمل بر تفسیر و توجیه صحیح مقدمه سوم و مقدمه پنجم است . در مصراع دوم اشاره به مسئله " اتحاد عاقل و معقول " است که یک عقیده‌ قدیمی است و صدر المتألهین آن را احیاء کرده است و ضمنا متمم و مکمل‌ جواب صدرالمتألهین از اشکال وجود ذهنی است . توضیح نظریه صدرالمتألهین‌ مبتنی بر مقدمات ذیل است . ١ - حمل بر دو قسم است : حمل اولی ذاتی و حمل شایع صناعی . حمل بطور کلی عبارت است از حکم به اتحاد موضوع و محمول و به عبارت دیگر حمل‌