شرح منظومه 1 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٦٦
احتیاج و نیازمندی به علت چیست . در آنجا نظریاتی هست و نظریه مقبول
حکماء این است که ملاک احتیاج به علت ، " امکان " است ، یعنی شیء
چون ممکن الوجود است و نسبت و به وجود و عدم لا اقتضائیت دارد لذا
نیازمند آن است که علتی او را به وجود بیاورد .
اکنون میگوئیم به حکم اینکه هر ماهیتی ممکن الوجود است پس هر ماهیتی
یک لیسیت ذاتیه دارد ( مقدمه دوم ) ، و به حکم آنکه ملاک احتیاج به
علت " امکان " است ( مقدمه سوم ) ، پس لیسیت ذاتی ماهیت علت و
مناط احتیاج ماهیت به علت ایجادی است . اما به حکم اینکه تقدم و تأخر
و سابقیت و لا حقیقت منحصر به تقدم و تأخر زمانی نیست بلکه اقسام دیگری
از تقدم و تأخر مانند تقدم علت بر معلول و تأخر معلول از علت - نیز
وجود دارد ( مقدمه اول ) پس لیسیت ذاتیه مقدم است بر احتیاج و
نیازمندی به علت ، و نیازمندی به علت مقدم است بر ایجاد علت ، و
ایجاد علت مقدم است بر وجود معلول پس لیسیت ذاتیه ماهیت بر وجود خود
ماهیت که معلول است مقدم است [١] ( این تقدم لیسیت ذاتیه ماهیت بر
وجود خود ماهیت همان چیزی است که از آن به " حدوث ذاتی " تعبیر
میشود ) .
و اما حدوث زمانی ، تقدم عدم واقعی شیء است بر وجود شیء پس اگر
زمانی باشد که شیء وجود نداشته و سپس در یک زمانی به وجود آمده باشد
این شیء حادث زمانی است ، ولی اگر شی ئی باشد که تمام امتداد زمان آنرا
در بر گرفته
[١] اینکه تقدم لیسیت ذاتیه ماهیت بر احتیاج به علت و تقدم احتیاج به علت بر ایجاب علت و تقدم ایجاب علت بر وجوب معلول و تقدم وجوب معلول بر ایجاد علت و تقدم ایجاد علت بر وجود معلول ، چه نوع تقدمی است بحث دیگری است .