و قسم سوم را معقولات ثانیه فلسفی می‌نامند [١] .
این بود خلاصه بیانی که متأخرین در مورد معقولات ثانیه دارند و چنین به‌ نظر می‌رسد که این بیان - که در منظومه سبزواری هست - در میان متأخرین‌ پیدا شده باشد و شاید هم از اختصاصات حکیم سبزواری باشد . تا کنون ما این بیان را در کلمات سایر حکما و خصوصا حکمای بزرگ مانند ابن سینا و صدرالمتألهین ندیده‌ایم فقط در یکی از فصول اسفار [١] جمله‌ای هست که‌ این مطلب از آن استشمام می‌شود و شاید همین جمله منشاء بیان متأخرین شده‌ باشد . اما به هر حال این نظریه مخدوش و ایرادات متعددی بر آن وارد است که به ذکر آن می‌پردازیم :

ایرادات وارده بر این نظریه :

١ - اولین ایرادی که بر بیان حاجی وارد است این است که مقسم همه این‌ اقسام را عارض و یا محمول قرار داده است . یعنی هر وقت عارضی بر معروضی و یا

[١] معقولات اولیه معمولا در علوم مورد بحث قرار می‌گیرند ، مثلا در علم‌ فیزیک ما با نور ، صورت ، حرارت ، الکتریسیته ، آهن و غیره سر و کار داریم که اینها همه از معقولات اولیه بشمار می‌روند . بر عکس ، منطق ، معقولات ثانیه منطقی را مورد بحث قرار می‌دهد و به هیچوجه با معقولات‌ اولیه سر و کار ندارد . همچنین معقولات ثانیه منطقی بجز در منطق در سایر علوم ابدا مطرح نمی‌گردد . اما معقولات ثانیه فلسفی که همان معانی عامه‌ هستند فلسفه را تشکیل می‌دهند . از معقولات اولیه نمی‌توان فلسفه بوجود آورد . معقولات اولیه یکسره با خارج و معقولات ثانیه منطقی یکسره با ذهن‌ سر و کار دارند . اما معقولات ثانیه فلسفی از یک جهت شبیه معقولات‌ اولیه و از جهت دیگر شبیه معقولات ثانیه منطقی هستند و از یک طرف با ذهن و از طرف دیگر با خارج ارتباط دارند . [١] در کتاب اسفار ، جلد ٢ ، صفحه ٦٤ تعبیری هست در عروض خارجی و عروض ذهنی که با تعبیر حاجی فرق می‌کند و مؤید اشکالات ما بر بیان حاجی‌ است و بر خود آن بیان شاید چندان اشکالی وارد نباشد .