ما نسبت نفس را به صورت معقوله از قبیل نسبت ماده به صورت بدانیم و یا از قبیل نسبت موضوع به عرض بدانیم در این جهت فرقی نیست که شأن هر دو قوه و قبول است و صفحات حال را بالعرض دارند نه بالذات ، و اگر قائل شویم که صورت قابل اشتداد نیست هیچگاه فعلیت عاقل عین فعلیت‌ معقول نمی‌شود . ولی اگر قائل به اشتداد صورت جوهری شدیم عاقل و معقول از لحاظ فعلیت و تکافوء در فعلیت در یک درجه هستند . پس می‌توان گفت‌ مقدمه تضایف برای اثبات این است که نسبت عاقل به معقول از قبیل نسبت‌ یک امر بالقوه به یک امر بالفعل مثل نسبت ماده به صورت و یا نسبت‌ موضوع به عرض نیست ، بلکه از قبیل نسبت یک فعلیت ناقصه به یک‌ فعلیت کامله است و مطابق مسلک صدرا ( نه مسلک شیخ ) مضایقه‌ای نیست‌ از اینکه فعلیت ناقصه را ماده فعلیت کامله بدانیم ( همانطور که خود صدرا نیز می‌گوید [١] . ولی غیر از آن چیزی است که دیگران می‌گویند ) .
از اینجا معلوم می‌شود که بیان حاجی در منظومه چقدر ناقص و محتاج به‌ تکمیل است .
پس در اینجا برای تکمیل مطلب احتیاج به چندین مقدمه داریم : اول : اینکه مناط علم و انکشاف چیست و اینکه علم حضوری و علم حصولی‌ در اقتضاء وحدت یا مغایرت عالم و معلوم چه فرقی دارند .
دوم : اینکه وجود معقول فی نفسه ( در صور ذهنیه و یا مطلقا ) عین‌ وجودش برای عاقل است .
سوم : اینکه نفس عاقل صورت معقوله است ( در مقابل اینکه عاقل و معقول

[١] اسفار ، چاپ قدیم ، مجلد اول ، صفحه . ٢٨٢