شرح منظومه 1 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٨
نیز متحدند ولی نه در مرتبه ذات بلکه در مرتبه وجود . در مثال اول میخواهیم بگوییم مفهوم و معنی مثلث اینست و در مثال دوم میخواهیم بگوییم خاصیت و اثر وجودی مثلث چنین است . در مثال اول میخواهیم بگوییم تصور ما از مثلث مساوی است با تصور شکلی که بر او سه ضلع احاطه کرده است با این تفاوت که محمول ، تصور تفصیلی موضوع است و موضوع ، تصور اجمالی محمول . ولی در مثال دوم تصور ما از مثلث با تصور ما از تساوی مجموع زوایا با دو قائمه مساوی نیست بلکه دو تصور و دو مفهوم جداگانه میباشند . ٢ - در مبحث تناقض ثابت شده است که تناقض وقتی حاصل است که یکی از دو نقیض عینا رفع دیگری باشد یعنی دو قضیه موجبه و سالبه آنگاه نقیض یکدیگر خواهند بود که مفاد سالبه رفع آن موجبه باشد و به عبارت دیگر همان چیزی که موجبه اثبات کرده است سالبه نفی کند نه چیز دیگر را . اهل منطق گفتهاند وحدت مفاد موجبه و سالبه آنگاه محقق میشود که هشت وحدت حکمفرما باشد ، وحدت در : موضوع ، محمول ، شرط ، اضافه ، جزء و کل ، قوه و فعل ، زمان و مکان . صدر المتألهین معتقد شد که برای اینکه وحدت ایجاب و سلب برقرار باشد علاوه بر وحدتهای نامبرده وحدت در حمل نیز ضرورت دارد . ممکن است در موردی تمام وحدتهای هشتگانه موجود باشد در عین حال وحدت کامل موجود نباشد و قهرا تناقضی هم در کار نباشد . مثلا اگر بخواهیم مفهوم " جزئی " و مفهوم " کلی " را تعریف کنیم میگوییم جزئی عبارت است از ممتنع الصدق علی کثیرین همچنانکه در تعریف کلی میگوییم عبارت است از غیر ممتنع الصدق علی کثیرین . در قضیه نامبرده " جزئی " موضوع است و " ممتنع الصدق علی کثیرین " محمول است و قضیه