شرح منظومه 1 - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣٩
امکان ، معقول ثانی نیستند ، زیرا اگر معقول ثانی بودند باید جزو مسائل منطقی قرار میگرفتند . سپس حاجی در مقابل ایراد آنها پاسخ داده و میگوید معقول ثانی دو اصطلاح دارد : معقول ثانی به اصطلاح منطقیین و معقول ثانی به اصطلاح فلاسفه و مقصود محقق طوسی از اینکه گفته است شیئیت و امکان از معقولات ثانیه است معقولات ثانیه فلسفی است نه معقولات ثانیه منطقی . پس سخن آنها در این مورد که تشخیص دادهاند که شیئیت و امکان از معقولات ثانیه منطقی نیستند درست است اما از طرف دیگر باید بدانند که این قبیل مفاهیم جزو معقولات اولیه هم نیستند . مثلا " شیئیت " را در نظر میگیریم . اگر شما به کتابی که روی میز است اشاره کرده و بگوئید " این ، چیزی است " ، مفهومی به نام " شیئیت " یا " چیزی بودن " را بر کتاب حمل کردهاید . اگر شیئیت معقول اولی باشد باید عروض شیئیت بر کتاب و اتصاف کتاب به شیئیت هر دو در خارج باشد ( همانطور که در " زید قائم " که قیام را بر زید حمل میکنیم چنین است ) . و چون عروض باید در خارج باشد پس لازم میآید که در خارج دو " وجود " باشد ، یکی وجود کتاب و یکی وجود شیئیت . اکنون اگر چنین است میگوئیم آیا خود کتاب قبل از اتصاف به " شیئیت " ، شیء هست یا نه ؟ و اگر بگوئیم شیء نیست لازم میآید که شیئیت از امور عامه نباشد و حال آنکه هیچ موجودی را نمیتوان یافت که شیء نباشد ، و محال است که کتاب " لا شیء " باشد . و اگر بگوئیم شیء هست اما شیئیت بر آن عارض شده است باز نقل کلام میکنیم که آیا قبل از اینکه این شیئیت بر آن عارض شود شیء بوده است یا نه ، اگر بگوئیم بلی ، دارای شیئیت بوده است به این معنی که شیئیت بر او عارض شده