شرح منظومه 1 - مطهری، مرتضی - الصفحة ١١٩
را ندارند ، یعنی صورت مستقیم اشیاء خارجی و مناط تعینات اشیاء و تذوتهای مختلف آنها نیستند . این مفاهیم اگر به شیء یا اشیائی که با اشاره حسی یا عقلی به آنها اشاره میکنیم حمل بشوند مبین ذات و حقیقت آنها نیستند بلکه صرفا بیان حالت و حکم اشیاء هستند ، آن هم حکم و حالتی که خودش هم در ذات خود و فی نفسه تعینی خاص از تعینات و موجودی خاص از موجودات نیست ، این مفاهیم صلاحیت اینکه جواب " ماهو " نسبت به شیء یا اشیائی واقع شوند ندارند و به عبارت دیگر وجود فی نفسه به معنای ذاتی که دارای وجود خاص بوده باشد ندارند مانند : وجود ، عدم ، وحدت ، کثرت ، وجوب ، امکان و امثال اینها . این معقولات را " معقولات ثانیه " مینامند . مقولات دهگانه ( یا بیشتر یا کمتر بر حسب اختلاف نظری که در این مسأله وجود دارد ) که شامل همه اجناس و انواع میباشند از معقولات اولیه هستند و در حقیقت دسته بندی معروف در باب مقولات دسته بندی معقولات اولیه است ، یعنی معقولات ثانیه از این دسته بندی بیرونند . پس اگر سؤال شود که یک معقول ثانی مانند وحدت ، امکان و نظایر آنها داخل در چه مقولهای است باید بگوئیم در هیچ مقولهای ، زیرا مقسم مقولات ، معقولات اولیه است . از آنچه گفته شد معلوم میشود که معقولات اولیه و معقولات ثانیه سه فرق اساسی با یکدیگر دارند : ١ - معقولات اولیه صورتهای مستقیم و بلا واسطهای هستند که از اعیان خارجی گرفته شدهاند ، یعنی در ساختن اینها صورت ادراکیه دیگری وساطت و دخالت ندارد . اما معقولات ثانیه صورتهای مستقیم اشیاء نیستند ، بلکه صرفا صفتهائی هستند برای اشیاء ولی البته نه صفتی که خود صورت یک حالت موجود