قبله محراب ، بحث و تحقيق مى كردند و گاه در باب انحراف آن ، دلايلى دور از واقع اظهار مى داشتند. امّا مرحوم سردار كابلى توضيح داد كه عرض جغرافيايى مدينه ٢٤ درجه و ٥٧ دقيقه است و طول آن ٣٩ درجه و ٥٩ دقيقه و انحراف قبله آن از نقطه جنوب ، تقريباً ٤٥ دقيقه است كه عيناً با قبله محراب پيامبر صلى الله عليه و آله انطباق دارد و بدين سان ، كرامت درخشانى از پيامبر صلى الله عليه و آله در قبله اش كه در حال نماز ، روى خود را به طرف آن گردانيد ، آشكار شد . [١] طبق روايات، جبرئيل عليه السلام دست ايشان را گرفت و رويش را از بيت المقدّس به طرف كعبه برگرداند . بعد از سردار كابلى، مهندس فاضل ، عبد الرزّاق بغايرى ـ كه خدايش رحمت كند ـ قبله بيشتر نقاط روى زمين را استخراج كرد و رساله اى در شناسايى قبله انتشار داد. اين رساله ، تشكيل يافته از مجموعه جدول هايى است كه در آنها قبله هزار و پانصد نقطه از نقاط روى زمين ، تعيين شده است. و به اين ترتيب، نعمت تشخيص قبله، بر مسلمانان تمام شد. و امّا در قسمت دوم (يعنى تعيين جهت قبله با استفاده از قطب نما) ، دانشمندان دريافتند كه دو قطبِ مغناطيسى كره زمين، كه قطب نما نشان مى دهد، با دو قطبِ جغرافيايى آن ، انطباق ندارد؛ زيرا مثلاً قطب شمال مغناطيسى با گذشت زمان ، تغييراتى پيدا مى كند و ميان آن و قطب شمال جغرافيايى ، حدود هزار ميل فاصله مى شود. بنا بر اين ، قطب نما، قطب جنوب جغرافيايى را دقيقاً مشخّص نمى سازد ؛ بلكه گاه اختلاف به حدّ قابل ملاحظه اى مى رسد كه نمى توان آن را نديده گرفت. اين موضوع، مهندس و رياضيدان فاضل، حسينعلى رزم آرا را در اين روزها كه سال ١٣٣٢ هجرى شمسى است ، وا داشت تا براى حلّ اين مشكل ، اقدام كند و اندازه تفاوت ميان قطب شمال و جنوب جغرافيايى را با قطب شمال و جنوب مغناطيسى

[١] . گفتنى است كه اكنون طول و عرض جغرافيايى شهر مدينه ، آن گونه كه برخى برنامه هاى رايانه اى (مثل نرم افزار «ابو ثُمامه») در اختيار مى نهند، به ترتيب : ٣٦ درجه و ٣٩ دقيقه و ٢٨ درجه و ٢٤ دقيقه است .[٢] . الميزان فى تفسير القرآن : ج ١ ص ٣٣٥ ـ ٣٣٧.