بردن قطب نما و اطّلاع از درجه انحراف شهر، مى تواند جهت قبله را مشخّص سازد. امّا اين كوشش دانشمندان ـ كه خداوند اجرشان دهد ـ ، در هر دو روش (زيج هاى قديم و قطب نما) ، خالى از نقص و اشتباه نبود؛ زيرا در قسمت اوّل (تعيين قبله به اتّكاى تعيين طول جغرافيايى) ، رياضيدانان متأخّر ، پى بردند كه علماى پيشين در تشخيص طول جغرافيايى دچار اشتباه شده اند . لذا محاسبه انحراف و به تبعِ آن تشخيص جهت كعبه ، دست خوشِ خلل شده است؛ چرا كه روش آنها براى تشخيص عرض جغرافيايى شهرها، يعنى تعيين ارتفاع قطب شمال، تحقيقى تر بود؛ برخلاف روش تشخيص طول جغرافيايى كه عبارت بود از ثبت مسافت ميان دو نقطه مشترك در يك حادثه مشترك آسمانى، مانند خسوف، با توجّه به مقدار حركت خورشيد كه اين مقدار بر اساس ساعت معلوم مى شد. البته انجام دادن اين كارها در قديم ، هم دشوار بود و هم غير دقيق ؛ امّا امروزه، به سبب فراهم بودن ابزارها و وسايل و نزديك بودن ارتباطات، كار بسيار آسان شده است . با اين حال ، نياز به تعيين قبله همچنان وجود داشت، تا جايى كه در اين اواخر ، فقيه دانشمند و چيره دست، حيدر قُلى خانِ سَردار كابلى ـ كه خدايش رحمت كند ـ به اين مهم پرداخت و با استفاده از اصول نوين، انحراف قبله نقاط مختلف جهان اسلام را استخراج كرد و در اين زمينه ، رساله خود ، معروف به تحفة الأجلّة فى معرفة القبلة را نوشت . وى در اين رساله دقيق و عالى، راه جهت يابى قبله را با بيان رياضى تشريح كرده و جدول هايى را براى تعيين قبله بلاد مختلف ، تنظيم نموده است . از موضوعات بسيار جالبى كه در اين رساله ديده مى شود ، تحقيقى است كه درباره قبله محراب مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله كرده و به وسيله آن ، پرده از روى يكى از كرامات پيامبر خدا برداشته است؛ زيرا طبق محاسبات قدما، عرض جغرافيايى مدينه ، ٢٥ درجه و طول آن ، ٧٥ درجه و بيست دقيقه بوده است كه اين با قبله محراب پيامبر صلى الله عليه و آله در مسجدش انطباق ندارد. از اين رو، دانشمندان ، پيوسته درباره