و مؤثّرتر است ؛ زيرا توجّه عموم مردم در تمام زمان ها و مكان ها به يك نقطه و كانون، وحدت فكرى و ارتباط اجتماعى و پيوستگىِ قلبى آنها را مجسّم مى سازد و اين ، لطيف ترين روحى است كه ممكن است در كلّيه شئون حيات مادّى و معنوى افراد جامعه دميده شود و جامعه را به عالى ترين پيشرفت برساند و كامل ترين و نيرومندترين وحدت را در آن ، ايجاد كند. اين نعمت را خداوند به بندگانِ مسلمان خود ارزانى داشته و به وسيله آن ، يكپارچگى دينى و شكوه و عظمت اجتماعى آنها را حفظ كرده است، حتّى با اين همه دسته بندى ها و اختلافات مذهبى و فرقه اى كه در ميان آنها پديد آمده، به طورى كه دو نفر آنها در يك رأى ، اتفاق ندارند ، باز اين يك عامل قوى براى حفظ وحدت آنهاست . خداوند متعال را براى نعمت هايش سپاس مى گوييم . {-١-}

ج ـ بحثى تاريخى

اين موضوع ، متواتر و قطعى است كه بنيان گذار كعبه ، ابراهيم خليل عليه السلام است. كسانى كه در آن زمان در اطراف كعبه سكونت داشتند، عبارت بودند از : اسماعيل، پسر ابراهيم عليه السلام و تيره جُرْهُم [٢] از قبايل يمن. كعبه ، ساختمانى است تقريباً چهار گوش و زواياى چهارگانه آن به سوى جهات چهارگانه است و اين ، موجب مى شود كه بادها در برخورد به آن بشكنند و لذا هر چند هم كه شديد باشند ، به كعبه آسيبى نمى رسانند . ساختمان كعبه مدّت ها به همان وضعى بود كه ابراهيم عليه السلام ساخته بود، تا آن كه ـ همان گونه كه در روايتى از اميرمؤمنان نقل كرديم ، آمده است ـ عَمالِقه و سپس بنى

[١] . الميزان فى تفسير القرآن : ج ١ ص ٣٣٧.[٢] . جُرهُم: تيره اى است از مردم يمن كه در مكّه سُكنا گزيدند و اسماعيل، پسر ابراهيم عليه السلام ، از ميان آنان زن گرفت و بدين سان ، با هم خويشاوند شدند. اين قبيله سپس در حرم ، دست به خلافكارى و كج روى زدند . لذا خداوند بزرگ، آنها را نابود كرد (لسان العرب : ج ١٢ ص٩٧) .[٣] . مقصود ، زمان نگارش اين متن (تفسير الميزان) است .[٤] . الميزان في تفسير القرآن : ج ٣ ص ٣٥٨ .