دانشنامه ميزان الحكمه - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٩٥

ظاهرا اجل غير قطعى ، تنها ، مرتبط با موجودات بااراده است و اجل مسمّا ، هم براى موجودات بااراده و هم موجودات بى اراده . از اين رو، در قرآن كريم در مورد اجل آسمان ها و زمين ، فقط «اجل مُسمّا» به كار رفته است ، مانند : «أَوَ لَمْ يَتَفَكَّرُواْ فِى أَنفُسِهِم مَّا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَيْنَهُمَآ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُّسَمًّى . [١] آيا در خودشان به تفكّر نپرداخته اند؟ خداوند،آسمان ها و زمين و آنچه را كه ميان آن دو است، جز به حق و تا هنگامى معيّن، نيافريده است» . ليكن در مورد انسان مى فرمايد : «هُوَ الَّذِى خَلَقَكُم مِّن طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلاً وَأَجَلٌ مُّسَمًّى عِندَهُو . [٢] اوست آن كه شما را از گِل آفريد ، سپس مدّتى را تعيين كرد ؛ و مدّت قطعى ، نزد اوست» . در نظام آفرينش ، براى انسان ، دو نوع اجل ، معيّن شده است: ١ . اجل موقوف كه قابل كم و زياد شدن است و ارتباط مستقيم با كردار انسان دارد ، يعنى ممكن است انسان كارى انجام دهد كه گرفتار اجل زودرس شود و ممكن است كارى كند كه به نهايتِ اجل خود برسد و همه آن را استيفا كند . [٣] ٢ . اجل مسمّا كه قابل جلو و عقب انداختن نيست و اين ، همان اجلى است كه قرآن درباره آن مى فرمايد: «فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمْ لاَ يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلاَ يَسْتَقْدِمُونَ . [٤]