نهضت‌هاى بازگشت به خويشتن «١» در درسهاى قبل مشخص گرديد كه هجوم فرهنگ غرب در دو قرن گذشته به جوامع اسلامى و بخصوص ايران باعث به وجود آمدن نوعى خود باختگى شديد در اين كشورها نسبت به فرهنگ و تمدن غرب شد. به دنبال اين خود باختگى، غربيها مى‌پنداشتند كه شكوفايى اسلام براى هميشه سپرى شده و فرهنگ اسلامى در حال از هم پاشيدن است. اما آنچه را كه غرب ناديده گرفته بود، پويايى اسلام در همه عصرها بود؛ همين عامل باعث به وجود آمدن برخى از نهضتها در كشورهاى اسلامى با نام نهضتهاى بازگشت به خويشتن شد كه به معناى بازگشت به اسلام است. اين نهضتها باعث شد كه غرب در اجراى مقاصد شومش ناكام شود. انديشمندانى كه اين نهضتها را هدايت كردند عبارت بودند از: سيدجمال، عبده، اقبال، شهيد مطهرى و امام خمينى (ره). اين بزرگان با تكيه براسلام، راه نجات را در جلوى شيفتگان حق و حقيقت قرار دادند كه نه تفريط گروه اول و نه افراط گروه دوم و نه ندانم كارى گروه سوم را داشت. اينان طلسم غربزدگى را شكستند و اسلام را به عنوان مكتبى كه مى‌تواند تمام نيازهاى بشر را تأمين كند، معرفى كردند.
علل و عوامل نهضت‌ها علل و عوامل بسيارى در پيدايش اين نهضت‌ها موثر بوده است كه مهمترين آنها پويايى دين اسلام، وجود ارتباطات، صنعت چاپ و سرانجام عدم موفقيت نهادهاى غربى در نتيجه ناسازگارى آنها با فرهنگ و آداب و رسوم شرق بود.
در مورد پويايى دين اسلام همين بس كه فرهنگ غرب در تمام كشورهاى اسلامى با مقاومت شديدى روبه رو شد، در حال دانش اجتماعى(٢) ٩٤ راههاى پيشرفت و ترقى ص : ٩١ ى كه در كشورهاى ديگر مثل ژاپن و هند و چين و ... مقاومت قابل ملاحظه‌اى نبود. «٢» همچنين در زمانى كه مكتبهاى الحادى، دين را افيون توده‌ها مى‌دانستند، انقلاب اسلامى ايران به پشتوانه دين اسلام پيروز شد. امام‌