شرايط جديد و وضعيتهاى گوناگون است. اما قوانين اسلام تنها يك شعار و آرمان نيست، بلكه بيان كننده راه و رسم زندگى است، از اين رو به گونه‌اى ترتيب يافته كه از يك حالت تحرك پذيرى برخوردار است و با هر شرايط و وضعيتى قابليت انطباق داشته و در نتيجه همواره قابليت اجرا دارد، با پيشرفت علوم به پيش رفته و با تغيير شرايط تغيير مى‌يابد. راز و رمزهاى تحرك پذيرى و قابل انعطاف بودن قوانين اسلام عبارتند از:
١- قوانين ثابت و متغير يكى از رمزهاى تحرك‌پذيرى قوانين اسلام عبارت است از وجود دو نوع قوانين ثابت و متغيّر در اين آيين مقدس، از آن رو كه اسلام آيين جهانى و همگانى بوده، نظر خاصّى به گروه، زمان و مكان معيّنى ندارد، در تعليم و تربيت خود انسان طبيعى و خواسته‌هاى فطرى او را در نظر گرفته و در اين جهت فرقى ميان سياه و سفيد، عرب و عجم، متمدّن و باديه نشين، قديم و جديد نمى‌گذارد. «١» از سويى ديگر، موضوعاتى از قبيل عدالت خواهى، ظلم ستيزى، امانتدارى، وفاى به پيمان، رعايت حقوق متقابل، خداگرايى، عفّت و پاكدامنى، سلامت خانواده و مانند آن همواره در سرشت آدميان وجود داشته، تغيير شرايط تأثيرى در آنها ندارد؛ از اين رو مقرّرات اسلام در اين گونه موارد، همواره ثابت بوده و تغييرى در آن ايجاد نمى‌شود. پيامبر اكرم (ص) به سربازانش دستور داد كه در جنگ، متعرّض زنان، كودكان، حيوانات و محصولات كشاورزى نشوند.
بديهى است عدم تعرّض به زنان و كودكان و غيره يك اصل ثابت و غير قابل تغيير است خواه در جنگهاى ابتدايى و با سلاحهاى ساده باشد و يا در قرن اتم و با سلاحهاى مرگبار و خانمانسوز. با وجود اين، انسان برخى خواسته‌هاى موقّت و زودگذر نيز دارد كه با تغيير شرايط و تحوّل كيفيّت زندگى و پيشرفت تمدن تغيير مى‌يابند. ترديدى نيست كه نيازمنديهاى متغير، نيازمند قوانين متغير است. براى مثال، زمانى كه مسأله دفاع به شكل ابتدايى صورت مى‌گرفت، در اسلام قانونى تحت عنوان «سبق و رمايه» مطرح بود. به موجب اين قانون مسلمانان وظيفه داشتند فرزندانشان را با فنون اسب‌سوارى و